ഒരു ജനപ്രതിനിധിയുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും കേവലം വ്യക്തിപരമല്ല, മറിച്ച് അത് സമൂഹത്തിന് കൃത്യമായൊരു സന്ദേശം നൽകുന്നതാണ്. കഴിഞ്ഞ ദിവസം തിരുവനന്തപുരത്തെ കട്ടേല ട്രൈബൽ റസിഡൻഷ്യൽ സ്കൂളിൽ നടന്ന സംഭവം ഈ ഗൗരവത്തെ അടിവരയിടുന്നു. പ്രവേശനോത്സവ ചടങ്ങിനിടെ ഒരു ജനപ്രതിനിധി കുട്ടികൾക്കായി കൊണ്ടുവന്ന മിഠായികൾ ഡെസ്കിലേക്ക് വാരിവിതറിയത് ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ നിസ്സാരമെന്ന് തോന്നാമെങ്കിലും, ചരിത്രവും ജാതീയതയും അധികാരബന്ധങ്ങളും വെച്ച് വിലയിരുത്തുമ്പോൾ വലിയ ചോദ്യങ്ങളാണ് ഉയർത്തുന്നത്. അർഹതപ്പെട്ട ബഹുമാനത്തോടെ കൈകളിൽ വെച്ചുകൊടുക്കേണ്ടതിന് പകരം, കുട്ടികൾക്ക് നേരെ മിഠായികൾ എറിഞ്ഞുനൽകുന്നത് കേവലമൊരു സമ്മാനദാനമല്ല, മറിച്ച് കീഴാള-മേലാള മനോഭാവത്തിന്റെ പ്രകടനമായി മാറുന്നു. ഇത്തരം പ്രവൃത്തികൾ ആത്മാഭിമാനത്തോടെ വളരേണ്ട കുട്ടികളിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന മാനസികമായ ആഘാതം ചെറുതല്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ ജനപ്രതിനിധികൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ട തുല്യതയും ഔചിത്യവും ഇവിടുത്തെ അധികാര പ്രയോഗത്തിൽ പൂർണ്ണമായും നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് വേണം കരുതാൻ.
സ്കൂൾ പ്രവേശനോത്സവം എന്നത് കേവലം ഒരു ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങല്ല; മറിച്ച് ഒരു കുഞ്ഞ് ആദ്യമായി അറിവിന്റെ ലോകത്തേക്ക് ചുവടുവയ്ക്കുന്ന ചരിത്രനിമിഷമാണ്. ആ ആദ്യ നിമിഷങ്ങളിൽ വിദ്യാലയമെന്ന ഇടം തങ്ങളോട് എങ്ങനെ ഇടപെടുന്നു എന്നത്, വരുംകാലങ്ങളിൽ സമൂഹത്തോടും പഠനത്തോടും ആ കുട്ടികൾ പുലർത്തുന്ന മനോഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ വലിയൊരു പങ്കുവഹിക്കുന്നുണ്ട്. ഏറ്റവും അരികുവത്കരിക്കപ്പെട്ട ജനവിഭാഗത്തിൽ നിന്നുള്ള കുഞ്ഞുങ്ങൾ പഠിക്കുന്ന ഒരു ആദിവാസി റസിഡൻഷ്യൽ സ്കൂളിൽ, പ്രവേശനദിനത്തിൽ തന്നെ ഒരു ജനപ്രതിനിധി അവരോട് നടത്തുന്ന ഇടപെടൽ ആ കുട്ടികൾ ഈ സമൂഹത്തിൽ എവിടെ നിൽക്കുന്നു എന്ന് അവരുടെ മനസ്സിൽ അടിവരയിട്ടുറപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദൃശ്യഭാഷയായി മാറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അവിടെ കുട്ടികളുടെ ഡെസ്കിലേക്ക് മിഠായി വാരിയെറിഞ്ഞ ആ ചലനം അത് ബോധപൂർവ്വം ചെയ്തതാണോ അല്ലയോ എന്നതിനപ്പുറം കാലങ്ങളായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരുതരം ഉൽക്കൃഷ്ടതാബോധത്തിന്റെ (Sense of Superiority) പ്രകടനമായി മാത്രമേ കാണാൻ കഴിയൂ. കൈനീട്ടി വാങ്ങേണ്ടവരല്ല തങ്ങളെന്നും, അന്തസ്സോടെ സ്വീകരിക്കേണ്ടവരാണെന്നുമുള്ള തിരിച്ചറിവ് ആ കുരുന്നുകളിൽ ഉണ്ടാക്കിയെടുക്കേണ്ട ഒരിടത്താണ് ഈ അധികാരഭാവം പ്രതിഫലിച്ചത്.
ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ, ഭക്ഷണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ജാതീയ വേർതിരിവുകൾ ഇവിടെ എത്രത്തോളം ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിക്കും. ദലിത്-ആദിവാസി ജനവിഭാഗങ്ങൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകുന്ന രീതി, അത് ഏതുതരം പാത്രത്തിൽ നൽകുന്നു, എത്ര ദൂരെ മാറിനിന്നു നൽകുന്നു, ആര് നൽകുന്നു എന്നതിനെയെല്ലാം ജാതിവ്യവസ്ഥ കൃത്യമായി ഉപയോഗിച്ചത് സമൂഹത്തിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ താഴ്ന്ന സ്ഥാനം ഉറപ്പിച്ചു നിർത്താനായിരുന്നു. നിലത്തിരുന്ന് ഉണ്ണേണ്ടി വന്നവരും, അകലെ മാറിനിന്ന് ഇലയിലേക്ക് ഭക്ഷണം ഒഴിച്ചു വാങ്ങേണ്ടി വന്നവരും, ഉയർന്ന ജാതിക്കാരുടെ സ്പർശമേൽക്കാതെ ആഹാരം സ്വീകരിക്കാൻ നിർബന്ധിതരായവരുമെല്ലാം ഉൾപ്പെടുന്ന മനുഷ്യരുടെ കയ്പേറിയ ദൈനംദിന ജീവിതാനുഭവമായിരുന്നു ഈ രാജ്യം. ഈയൊരു ചരിത്രപശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഒരു ആദിവാസി സ്കൂളിലെ കുട്ടികളുടെ ഡെസ്കിലേക്ക് ജനപ്രതിനിധി മിഠായികൾ വാരിയെറിയുന്ന ചിത്രത്തെ നോക്കിക്കാണുമ്പോൾ, അത് ബോധപൂർവ്വം ചെയ്തതല്ലെങ്കിൽ പോലും ആ വിവേചനത്തിന്റെ ചരിത്രം നമ്മുടെ സാമൂഹിക ശരീരങ്ങളിൽ ഇനിയും പൂർണ്ണമായി വിട്ടുമാറാതെ ജീവിക്കുന്നു എന്ന ഭയാനകമായ സത്യത്തിന്റെ നേർസാക്ഷ്യമായി മാറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
ഭരണഘടനാ ദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും സുപ്രധാനമായ നിലപാടുകളിലൊന്ന് ജനാധിപത്യ രാജ്യത്തെ എല്ലാ പൗരരും തുല്യ മൂല്യമുള്ളവരാണ് എന്നതാണ്. ഏതൊരു സാധാരണ കുഞ്ഞും, ആദിവാസി-ദലിത് പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്നുള്ള കുഞ്ഞും ഒരു ജനപ്രതിനിധിയുടെ ദയയോ ഔദാര്യമോ കൊണ്ട് ജീവിക്കേണ്ടി വരുന്ന വെറും ആശ്രിതരല്ല, മറിച്ച് അവർ ഈ രാജ്യത്തിന്റെ തുല്യ അവകാശമുള്ള ഉടമകളാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഒരു ജനപ്രതിനിധി ആ കുഞ്ഞുങ്ങളോട് നടത്തുന്ന ഓരോ ഇടപെടലും, ആ അനുഭവം അവരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ പതിപ്പിക്കുന്ന അർത്ഥവും എത്രത്തോളം ഗൗരവമുള്ളതാണെന്ന് ജനപ്രതിനിധികൾ തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു കുട്ടിക്ക് മിഠായി നൽകുമ്പോൾ പാലിക്കുന്ന അകലവും അത് വിതരണം ചെയ്യുന്ന രീതിയും കേവലമൊരു ചലനമല്ല, മറിച്ച് ആ കുഞ്ഞ് ആ അനുഭവത്തെ ഉള്ളിലേക്ക് ആവാഹിക്കുകയും ഒരു പ്രത്യേക ബോധ്യം മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിമിഷമാണത്. 'ഞങ്ങൾ ഈ സമൂഹത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടാൻ യോഗ്യതയുള്ളവരാണ്' അതോ 'ഞങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരേക്കാൾ താഴ്ന്നവരാണ്' എന്ന് ആ കുരുന്നുകൾ സ്വയം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഇത്തരം ഒറ്റപ്പെട്ടതെന്നു തോന്നുന്ന നിമിഷങ്ങളിലൂടെയാണ്. അവിടുത്തെ വിവേചനത്തിന്റെ ദൂരം അളക്കപ്പെടുന്നത് ആ ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിലാണ്.
ഇത്തരം ചർച്ചകളിൽ പലപ്പോഴും ഉയർന്നുവരാറുള്ള ഒരു സ്ഥിരം ന്യായീകരണം അങ്ങനെ ഒരു ഉദ്ദേശ്യം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, കൂടെ നിന്നയാൾ ചെയ്തതാണ്, താൻ മനഃപൂർവ്വം ചെയ്തതല്ല എന്നതൊക്കെയാണ്. ഒരു പ്രവൃത്തി വിലയിരുത്തുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ ഉദ്ദേശ്യം എന്നത് ലഘൂകരണത്തിനുള്ള ഒരു ഘടകമായി കണക്കാക്കാമെങ്കിലും, ആ പ്രവൃത്തി സമൂഹത്തിലും വ്യക്തികളിലും ഉണ്ടാക്കുന്ന ആഘാതത്തെ (Impact) ഇല്ലാതാക്കാൻ ആ ന്യായീകരണത്തിന് കഴിയില്ല. ഒരു ആദിവാസി കുഞ്ഞ്, തന്റെ മുന്നിൽ വന്ന ജനപ്രതിനിധി മേശപ്പുറത്തേക്ക് മിഠായി വാരിയെറിഞ്ഞു തന്ന ആ ഓർമ്മയെ ഉള്ളിൽ ഏതുതരം ബോധ്യത്തോടെയായിരിക്കും ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പേറുക? ഏറ്റവും ദുർബ്ബലരായ കുഞ്ഞുങ്ങളോട് ഇടപെടുമ്പോൾ ഒരു ജനപ്രതിനിധിയുടെ ഉദ്ദേശ്യവും അതിന്റെ ആഘാതവും എപ്പോഴും ഒരേ ദിശയിലായിരിക്കണം സഞ്ചരിക്കേണ്ടത്. അതായത് ആ പ്രവൃത്തി കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് ആദരവും ആത്മവിശ്വാസവും നൽകുന്നതായിരിക്കണം. ആ വലിയ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്നും ഒഴിഞ്ഞുമാറാൻ ഒരൊറ്റ ജനപ്രതിനിധിക്കും കഴിയില്ല.
കേരളത്തിൽ ആദിവാസി കുഞ്ഞുങ്ങളുടെ വിദ്യാഭ്യാസ അവസ്ഥ ഇന്നും അതീവ ഗൗരവത്തോടെയുള്ള ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒന്നാണ്. ദേശീയ കുടുംബ ആരോഗ്യ സർവേ (NFHS) കണക്കുകൾ പരിശോധിച്ചാൽ, ഷെഡ്യൂൾഡ് ട്രൈബ് വിഭാഗത്തിൽ നിന്നുള്ള കുട്ടികൾക്കിടയിലെ സ്കൂൾ ഡാറ്റാ ഡ്രോപ്പ് ഔട്ട് (പഠനം പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന) നിരക്ക് ദേശീയ ശരാശരിയേക്കാൾ ഉയർന്നതാണെന്ന് കാണാം. കേരളത്തിലെ ആകെ കുട്ടികളിൽ ഏകദേശം 1.1% മാത്രമാണ് ആദിവാസി വിഭാഗത്തിൽ നിന്നുള്ളവർ. എന്നിട്ടും ഇവർക്കിടയിൽ നിന്നും ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തേക്ക് എത്തുന്നവരുടെ എണ്ണം ഇന്നും ജനസംഖ്യാനുപാതികമായ അളവിൽ എത്തിയിട്ടില്ല എന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം. ഈ വലിയ സാമൂഹിക അന്തരം (Gap) കുറയ്ക്കുന്നതിനും പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട കുട്ടികളെ മുഖ്യധാരയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിനുമുള്ള ഏറ്റവും സുപ്രധാനമായ ഇടങ്ങളാണ് ട്രൈബൽ റസിഡൻഷ്യൽ സ്കൂളുകൾ. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, അത്തരം വിദ്യാലയങ്ങളിൽ എത്തുന്ന ഒരു ജനപ്രതിനിധി അവിടുത്തെ കുഞ്ഞുങ്ങളോട് തികഞ്ഞ ഭവ്യതയോടും ആദരവോടും കൂടി മാത്രമേ ഇടപെടാവൂ എന്ന് ജനാധിപത്യ സമൂഹം ആവശ്യപ്പെടുന്നത് ഒരിക്കലും അതിരുകടന്ന ഒരു ആഗ്രഹമല്ല, മറിച്ച് അത് ആ കുട്ടികളുടെ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശമാണ്.
ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിൽ 'ഫോട്ടോ ഒപ്' (photo opportunity) എന്നത് ഇന്ന് കേവലമൊരു ചടങ്ങോ അനുഷ്ഠാനമോ ആയി മാറിയിരിക്കുന്നു. കുട്ടികളെ ചേർത്തുപിടിക്കുന്ന ജനനേതാവ്, പാവപ്പെട്ടവർക്ക് ഭക്ഷണം വിളമ്പുന്ന മന്ത്രി, ദരിദ്രരുടെ വീടുകൾ സന്ദർശിക്കുന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥർ എന്നിവരെല്ലാം പലപ്പോഴും ഒരു 'ജനകീയ' ഇമേജ് കെട്ടിപ്പടുക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളായി മാത്രമാണ് ഇത്തരം ക്യാമറക്കണ്ണുകളെ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഒരു വീഴ്ചയോ വിവാദമോ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനെ മറികടക്കാൻ കൃത്യമായ പി.ആർ (PR) തന്ത്രങ്ങളുടെ ഭാഗമായി അടുത്തൊരു ക്ഷമാപണ ചിത്രം ഉടൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടേക്കാം. ഒരുപക്ഷേ, അതേ കുഞ്ഞുങ്ങളെ വീണ്ടും കെട്ടിപ്പിടിച്ച് സ്നേഹം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന പുതിയൊരു ദൃശ്യം. എന്നാൽ, ഇത്തരം ഫോട്ടോ ഷോകൾ ഒരിക്കലും യഥാർത്ഥമായ ഒരു ഉൾപ്പരിവർത്തനത്തിന്റെയോ (Genuine Transformation) തെറ്റുതിരുത്തലിന്റെയോ ലക്ഷണമല്ല. യഥാർത്ഥ ജനപ്രതിനിധിത്വം എന്നത് ഒരു ക്യാമറയുടെയോ പ്രേക്ഷകരുടെയോ സാന്നിധ്യമില്ലാതെ, തികച്ചും സ്വകാര്യമായ നിമിഷങ്ങളിൽ പോലും ആ കുഞ്ഞുങ്ങളോട് കാട്ടുന്ന ആത്മാർത്ഥമായ ഇടപെടലുകളിലൂടെയാണ് പ്രകടമാകേണ്ടത്. പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടവരോട് കാണിക്കേണ്ട ആ യഥാർത്ഥ ആദരവും തുല്യതാബോധവും വെറും പ്രകടനങ്ങൾക്കപ്പുറം നമ്മുടെ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിൽ ഇനിയും ഉറപ്പുവരുത്തേണ്ടതുണ്ട്.
ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കർ ഒരിക്കൽ നിരീക്ഷിച്ചതുപോലെ, ജാതി എന്നത് കേവലം ഒരു സാമൂഹിക ശ്രേണി (Hierarchy) മാത്രമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിപ്പോയ ഒരു ചിന്താരീതിയും ഉൾക്കൊള്ളലുമാണ് (Internalization). ഉന്നതജാതിയിൽ ജനിച്ച ഒരു വ്യക്തി ആ ജാതിവ്യവസ്ഥ ഇല്ലാതാകണമെന്ന് ആത്മാർത്ഥമായി ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ പോലും, തന്നിലേക്ക് പടർന്നുകയറിയ ഉൽക്കൃഷ്ടതാബോധത്തിന്റെ ഓരോ അടരുകളെയും നിരന്തരം സ്വയം വിചാരണ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് ഒരിക്കൽ മാത്രം ചെയ്ത് അവസാനിപ്പിക്കേണ്ട ഒരു ജോലിയല്ല; മറിച്ച് ജീവിതത്തിലുടനീളം കൊണ്ടുനടക്കേണ്ട ഒരു തുടർ ജാഗ്രത (Continuous Vigilance) തന്നെയാണ്.
ഏത് രാഷ്ട്രീയ കക്ഷിയിൽപ്പെട്ടവരായാലും ഏത് ജില്ലക്കാരായാലും ഒരു ജനപ്രതിനിധിക്ക് ഇത്തരം ആത്മപരിശോധനകളിൽ നിന്നും ഒഴിഞ്ഞുമാറാൻ കഴിയില്ല. കാരണം, ഉള്ളിൽ അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ ഉറഞ്ഞുപോയ ഉൽക്കൃഷ്ടതാബോധം (Internalized Superiority) പലപ്പോഴും നമ്മുടെ ശരീരഭാഷയിലൂടെയും (Body Language), ചെറിയൊരു ആംഗ്യത്തിലൂടെയും (Gesture), എന്തിന് സാധനങ്ങൾ വിതരണം ചെയ്യുന്ന ശൈലിയിലൂടെ (Distribution Style) പോലും പുറത്തേക്ക് പ്രകടമായേക്കാം. ആ ഒരൊറ്റ സ്കൂൾ ചടങ്ങിൽ, ആ ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ നാം കണ്ടതും കേവലമൊരു മിഠായി വിതരണമല്ല; മറിച്ച് നൂറ്റാണ്ടുകളായി ഉള്ളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടിയ ആ അധികാരഭാവത്തിന്റെ ദൃശ്യരൂപമായിരുന്നു.
ഒരു ജനപ്രതിനിധി എന്നാൽ കേവലം അധികാരം കൈയാളുന്ന ആളല്ല, മറിച്ച് താൻ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ജനതയുടെ യഥാർത്ഥ ദൂതനാണ്. ആ ജനത്തിൽ ദരിദ്രരും, ആദിവാസികളും, ദളിതരും, സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഓരത്തു നിൽക്കുന്ന ഓരോ കുഞ്ഞും ഉൾപ്പെടുന്നുണ്ട്. ജനാധിപത്യം നൽകുന്ന ഈ പ്രതിനിധിത്വം എന്നത് താല്ക്കാലികമായി ലഭിക്കുന്ന ഒരു ദൗത്യം (Temporary Mandate) മാത്രമാണ്. ആ ദൗത്യം രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണഘടന പവിത്രമായി കൽപ്പിച്ചു നൽകിയ ഒരു വലിയ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്നല്ലാതെ, ഒരിക്കലും ആർക്കും ലഭിക്കുന്ന ഒരു ജന്മാവകാശമല്ല. ഒരു ജനപ്രതിനിധി എപ്പോഴും ഓർമ്മിക്കേണ്ടതും നെഞ്ചേറ്റേണ്ടതുമായ ഉത്തരവാദിത്തമാണത്. എന്നാൽ, സ്കൂളിലെ ആ ഒരു മേശപ്പുറത്തേക്ക് മിഠായികൾ വാരിയെറിയുന്ന ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ, ആ ഉത്തരവാദിത്തമാണ് വിസ്മരിക്കപ്പെട്ടുപോയത്. ആ ഒരൊറ്റ മറവി, ആ ഡെസ്ക്, അവിടെയിരുന്ന ആ കുഞ്ഞുങ്ങൾ, ആ ഒരൊറ്റ ചടങ്ങ് ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ശക്തമായൊരു ഓർമ്മപ്പെടുത്തലായി ഇന്ത്യക്ക് മുന്നിൽ ഒരിക്കൽ കൂടി പ്രതിഫലിക്കുകയാണ്.
ഈ ലേഖനം കേവലമൊരു ആക്ഷേപമല്ല, മറിച്ച് ഒരു വലിയ അഭ്യർത്ഥനയാണ്. ആ ഒരു ജനപ്രതിനിധിക്ക് നേരെ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഒരു ആദർശ ജനാധിപത്യ ഭരണകർത്താവാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഓരോ വ്യക്തിക്കും മുന്നിലേക്കുള്ള ഒരു വിനീതസന്ദേശമാണിത്. ഒരു ആദിവാസി കുഞ്ഞ് തന്റെ ജീവിതത്തിൽ ആദ്യമായി ഒരു ക്ലാസ്മുറിയിലേക്ക് ചുവടുവയ്ക്കുന്ന ആ ചരിത്രനിമിഷത്തിൽ, അവിടെ അവളോട്/ അവനോട് നടത്തുന്ന ഓരോ ഇടപെടലുമാണ് ഈ സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവളുടെ ഭാവിയും കാഴ്ചപ്പാടും നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ആ ഒരൊറ്റ ദിവസം, ആ കുരുന്നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ട ആദരവും തുല്യതാബോധവുമാണ് ഒരു ജനാധിപത്യ ഭരണകൂടം ഒരുക്കേണ്ട ഏറ്റവും ചെറുതും, ഏറ്റവും ആദ്യത്തേതുമായ അടിസ്ഥാന ദൗത്യം. നിർഭാഗ്യവശാൽ, ആ ഒരു ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങിൽ, ഒരൊറ്റ ജനപ്രതിനിധി തന്റെ ഒരൊറ്റ ആംഗ്യത്തിലൂടെ, മേശപ്പുറത്തേക്ക് മിഠായി എറിഞ്ഞിട്ട ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ, ഒരു കൂട്ടം കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന ആ വലിയ ആദരവാണ് ഇല്ലാതാക്കിക്കളഞ്ഞത്.