ഷീൽഡിനു പിന്നിലെ തൊഴിലാളികൾ:
സ്‌പോർട്സ് വാഷിംഗും
തൊഴിൽ ചൂഷണവും

കായികവിനോദം എന്നതിനപ്പുറം, ഫുട്ബോൾ ലോകകപ്പ് ജിയോ പൊളിറ്റിക്സിന്റെയും ദ്രുതഗതിയിലുള്ള നഗരവൽക്കരണത്തിന്റെയും ആഗോള മൂലധന കുത്തൊഴുക്കിന്റെയും വേദികള്‍ കൂടിയാണ്. തങ്ങളുടെ ദേശീയ പ്രതിച്ഛായ അന്താരാഷ്ട്രതലത്തിൽ ഉയർത്തിക്കാട്ടാനും ആഗോള നിക്ഷേപകരെ തങ്ങളുടെ രാജ്യത്തേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നതിനും ഹോസ്റ്റ് രാജ്യങ്ങൾ ചുരുങ്ങിയ കാലയളവിനുള്ളില്‍ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ വികസനത്തിനായി ഒഴുക്കുന്നത് ശതകോടിക്കണക്കിന് ഡോളറുകളാണ്.

എന്നാൽ നവീനമായ സ്റ്റേഡിയങ്ങൾ, അത്യാധുനിക മെട്രോ ലൈനുകൾ, പഞ്ചനക്ഷത്ര ഹോട്ടലുകൾ തുടങ്ങി ഭൗതികസൗകര്യങ്ങളുടെ ഈ അതിവേഗ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയ്ക്കുപിന്നിൽ കടുത്ത ഘടനാപരമായ വൈരുദ്ധ്യം കാണാം. ആഗോള സാഹോദര്യത്തെയും മനുഷ്യാവകാശങ്ങളെയും ഉയര്‍ത്തിക്കാട്ടാന്‍  ലക്ഷ്യമിടുന്ന ഈ അന്താരാഷ്ട്ര കായിക പരിപാടി, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ദുർബലരായ അസംഘടിത- കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളുടെ വ്യവസ്ഥാപിത ചൂഷണത്തെയും, വിയർപ്പിനെയും ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത് എന്നതാണ് ആ യാഥാര്‍ത്ഥ്യം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം. സുസ്ഥിരമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങളെയും സാമ്പത്തിക നീതിയെയും കുറിച്ചുള്ള ആഗോള പ്രഖ്യാപനങ്ങളെല്ലാം, കോർപ്പറേറ്റ് ലാഭത്തിനു മുന്നിൽ എങ്ങനെ നിഷ്പ്രഭമാകുന്നു എന്ന് പരിശോധിക്കേണ്ടത് സമകാലിക തൊഴിൽ പഠനങ്ങളിൽ അനിവാര്യമാണ്.  

ലോകകപ്പിനെപ്പോലുള്ള ഈവന്റുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്ന കടുത്ത സമയപരിധിയാണ് പ്രധാനമായും തൊഴിൽ ചൂഷണങ്ങളുടെ പ്രേരകശക്തിയാകുന്നത് എന്നാണ് മെഗാ-സ്പോർട്സ് ഇവന്റുകളുടെ സാമ്പത്തിക മാതൃകയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത്. നിശ്ചിതസമയത്തിനുള്ളിൽ നിർമ്മാണം പൂർത്തിയാക്കിയില്ലെങ്കിൽ ഉണ്ടാകുന്ന അന്താരാഷ്ട്ര നാണക്കേടും സാമ്പത്തിക നഷ്ടവും ഒഴിവാക്കാൻ ഹോസ്റ്റ് രാജ്യങ്ങളിലെ നിർമ്മാണ കമ്പനികൾ തൊഴിലാളികളുടെ അടിസ്ഥാന അവകാശങ്ങളിൽ വലിയ തോതിൽ വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യുന്നു എന്നും പഠനങ്ങള്‍ പറയുന്നു.

ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് വാച്ച് (HRW), ആംനെസ്റ്റി ഇന്റർനാഷണൽ തുടങ്ങിയ അന്താരാഷ്ട്ര മനുഷ്യാവകാശസംഘടനകൾ പുറത്തുവിട്ട പ്രമുഖ റിപ്പോർട്ടുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത്, ഈ ചൂഷണം കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളെ കെണിയിലാക്കുന്ന ഒരു ആഗോള ശൃംഖലയുടെ ഫലമാണെന്നാണ്. ഉദാഹരണമായി, ഖത്തറിൽ നടന്ന കഴിഞ്ഞ ലോകകപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ദക്ഷിണേഷ്യൻ, ആഫ്രിക്കൻ രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അസംഘടിത തൊഴിലാളികൾ തങ്ങളുടെ ജന്മനാട്ടിൽ വെച്ചുതന്നെ വലിയ തോതിലുള്ള റിക്രൂട്ട്മെന്റ് കടക്കെണിയിൽ അകപ്പെട്ടിരുന്നു. തുടർന്ന് വിദേശത്ത് എത്തിയപ്പോൾ കഫാല (Kafala) പോലുള്ള കർശനമായ സ്പോൺസർഷിപ്പ് നിയമങ്ങളാൽ അവരുടെ സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യവും തൊഴിൽ മാറാനുള്ള അവകാശവും നിയമപരമായി തന്നെ ഇല്ലാതാക്കപ്പെട്ടു. ഇതിനുപുറമേ, വേതനം തടഞ്ഞുവെക്കൽ, കരാർ ലംഘനങ്ങൾ, കഠിനമായ കാലാവസ്ഥയിലെ വിശ്രമമില്ലാത്ത ജോലി എന്നിവയും നേരിടേണ്ടിവന്നു.

അതേസമയം, ട്രാൻസ്നാഷണൽ ഓർഗനൈസേഷനായ ഫിഫ (FIFA) ഇത്തരം മനുഷ്യാവകാശലംഘനങ്ങളിൽ പുലർത്തുന്ന കോർപ്പറേറ്റ് വിമുഖതയും കടുത്ത വിമർശനങ്ങൾക്ക് വിധേയമായിട്ടുണ്ട്. ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ (UN) നയങ്ങൾക്ക് അനുസൃതമായ 'ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് പോളിസി' ഫിഫയുടെ രേഖകളിലുണ്ടെങ്കിലും, നിർമ്മാണ പ്രക്രിയകളിൽ അത് കൃത്യമായി നടപ്പിലാക്കപ്പെടുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുന്നതിൽ അവർ പരാജയപ്പെടുന്നു എന്നത് ആശങ്കവാഹമാണ്.

അന്താരാഷ്ട്ര മാധ്യമങ്ങളുടെയും സംഘടനകളുടെയും സമ്മർദ്ദം മൂലം ഹോസ്റ്റ് രാജ്യങ്ങൾ മിനിമം വേതന നിയമങ്ങളും ലേബർ കോടതികളും പോലുള്ള താൽക്കാലിക പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ നിർബന്ധിതരാകാറുണ്ട്. എന്നാൽ പലപ്പോഴും ഇത്തരം പരിഷ്കാരങ്ങൾ 'സ്പോർട്സ് വാഷിംഗിന്റെ' ഭാഗമായി മാത്രം നിലനിൽക്കുകയും, ടൂർണമെന്റ് കഴിഞ്ഞ് മാധ്യമങ്ങൾ പിൻവാങ്ങുന്നതോടെ പൊതുശ്രദ്ധയിൽനിന്നും മങ്ങിപ്പോവുകയും ചെയ്യും. 

മരണസംഖ്യയിലെ
ഘടനാപരമായ തർക്കങ്ങൾ

മെഗാ- ഇവന്റുകളിലെ തൊഴിലാളികളുടെ മരണസംഖ്യയെക്കുറിച്ചുള്ള സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ കടുത്ത ഡാറ്റാ വൈരുദ്ധ്യം (Data Discrepancies) കാണാം. 2022-ലെ ലോകകപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഖത്തർ സുപ്രീംകമ്മിറ്റിയുടെ ഔദ്യോഗിക രേഖകളിൽ, സ്റ്റേഡിയം നിർമ്മാണസൈറ്റുകളിൽ നേരിട്ടുണ്ടായ അപകടങ്ങളാൽ മൂന്നു മരണങ്ങൾ മാത്രമാണ് സ്ഥിരീകരിക്കുന്നത് (Supreme Committee for Delivery & Legacy, 2021). എന്നാൽ, അന്താരാഷ്ട്ര തൊഴിൽസംഘടനയുടെ (ILO) സ്വതന്ത്ര പഠനങ്ങൾ പ്രകാരം ഒരു വർഷത്തിൽ മാത്രം രാജ്യത്തെ നിർമ്മാണ മേഖലയിൽ 50 തൊഴിൽപരമായ മരണങ്ങളും 500-ലധികം ഗുരുതരമായ പരിക്കുകളും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് (International Labour Organization, 2021).

ടൂർണമെന്റിനായി അതിവേഗം പൂർത്തിയാക്കിയ മെട്രോ റെയിൽ, ഹൈവേകൾ, ഹോട്ടലുകൾ തുടങ്ങിയ അനുബന്ധ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ (Indirect Infrastructure) നിർമ്മാണത്തിനിടയിലാണ് ഈ അപകടങ്ങൾ സംഭവിച്ചത് എന്നതിനാൽ, ഇതിനെ ലോകകപ്പിന്റെ ആകെ മനുഷ്യവിഭവശേഷി നഷ്ടത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വേർപെടുത്താൻ കഴിയില്ല.

ഇതിലും ആശങ്കാജനകമായ മറ്റൊരു വസ്തുത, ആംനെസ്റ്റി ഇന്റർനാഷണൽ പുറത്തുകൊണ്ടുവന്ന മരണസർട്ടിഫിക്കറ്റുകളുടെ അപൂർണ്ണതയാണ്. ദക്ഷിണേഷ്യൻ തൊഴിലാളികളുടെ മരണങ്ങളിൽ ഏകദേശം 70 ശതമാനവും ആവശ്യത്തിന് മെഡിക്കൽ അന്വേഷണങ്ങളോ പോസ്റ്റ്മോർട്ടമോ കൂടാതെ 'സ്വാഭാവിക മരണം' അല്ലെങ്കിൽ പെട്ടെന്നുണ്ടാകുന്ന ഹൃദയസ്തംഭനം (acute heart failure) എന്നു മാത്രമാണ് ഔദ്യോഗികമായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളത് (Amnesty International, 2021). മിഡിലീസ്റ്റിലെ കടുത്ത വേനൽച്ചൂടും ദീർഘനേരത്തെ കഠിനാധ്വാനവും മൂലമുണ്ടാകുന്ന ഇത്തരം മരണങ്ങളെ 'സ്വാഭാവിക മരണങ്ങൾ' എന്ന് ലേബൽ ചെയ്യുന്നതുവഴി, തൊഴിലാളികളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കേണ്ട നിയമപരമായ സാമ്പത്തിക നഷ്ടപരിഹാരമാണ് ഇല്ലാതാകുന്നത് (Human Rights Watch, 2022).

ലേബർ ക്യാമ്പുകളിലെ
ജീവനസാഹചര്യങ്ങൾ

മെഗാ ഈവൻറുകളുടെ നിർമ്മാണത്തിനെത്തുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ ജീവനസാഹചര്യങ്ങൾ വലിയ നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും പൊതുസമൂഹത്തിൽ നിന്നും അകറ്റി, വ്യവസായിക മേഖലകളിലെ ലേബർ ക്യാമ്പുകളിലാണ് സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നത്. ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് വാച്ച് പുറത്തുവിട്ട റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രകാരം, ഒരു ചെറിയ മുറിയിൽ തന്നെ പത്തോ പന്ത്രണ്ടോ പേരെ ഒരുമിച്ച് താമസിപ്പിക്കുന്ന രീതിയാണ് പല ക്യാമ്പുകളിലും (Human Rights Watch, 2020). ആവശ്യത്തിന് വായുസഞ്ചാരമില്ലാത്ത മുറികൾ, ശുദ്ധജലത്തിന്റെ അഭാവം, പരിമിതമായ ശുചിത്വ സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ കാരണം ക്യാമ്പുകളിൽ പകർച്ചവ്യാധിഭീഷണികൾ ഉയർന്നതാണെന്ന് ആംനെസ്റ്റി ഇന്റർനാഷണലിന്റെ ഫീൽഡ് റിപ്പോർട്ടുകൾ പറയുന്നു.

ഭൗതികമായ ഈ പോരായ്മകൾക്കൊപ്പം തൊഴിലാളികൾ നേരിടുന്നത് ഘടനാപരമായ നഗര-സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടലാണ്. നിർമ്മാണക്കമ്പനികളുടെ കർശനനിയന്ത്രണങ്ങൾ കാരണം തൊഴിലാളികൾക്ക് നഗരങ്ങളിലെ പൊതുവിടങ്ങളായ പാർക്കുകളിലോ മാളുകളിലോ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് പലപ്പോഴും അലിഖിത വിലക്കുകൾ നേരിടേണ്ടിവരുന്നു. തങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ആധുനിക നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും തദ്ദേശീയ സമൂഹത്തിൽ നിന്നും അവർ ഏറെയെങ്കിലും മാറ്റിനിർത്തപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം കുടുംബങ്ങളുമായി ആശയവിനിമയം നടത്താനുള്ള സാങ്കേതിക സൗകര്യങ്ങളുടെ കുറവും ഈ ഒറ്റപ്പെടലിന്റെ ആഴം കൂട്ടുന്നു. ഇത് തൊഴിലാളികളിൽ കടുത്ത മാനസിക സമ്മർദ്ദത്തിനും കാരണമാകാറുണ്ട്.

പുതിയ ലോകകപ്പും
തൊഴിൽനിയമങ്ങളും

2026-ലെ ഫിഫ ലോകകപ്പ് മുന്നിൽക്കണ്ട് കാനഡ, യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ്, മെക്സിക്കോ എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലെ വിവിധ ഹോസ്റ്റ് നഗരങ്ങളിൽ വലിയ തോതിലുള്ള ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ വികസനവും സ്റ്റേഡിയം നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങളുമാണ് നടന്നത്. മുൻകാല ലോകകപ്പുകളിലെ കടുത്ത തൊഴിൽ ചൂഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് പാഠമുൾക്കൊണ്ട്, ഈ ടൂർണമെന്റിൽ തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കാൻ അന്താരാഷ്ട്ര ട്രേഡ് യൂണിയനുകളുടെ കൂട്ടായ്മയായ 'ബിൽഡിംഗ് ആൻഡ് വുഡ് വർക്കേഴ്സ് ഇന്റർനാഷണൽ' (BWI), ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് വാച്ച് തുടങ്ങിയ സംഘടനകൾ സംയുക്തമായി ക്യാമ്പയിനുകൾ നടത്തുന്നുണ്ട്. സ്റ്റേഡിയം നിർമ്മാണം, ഹോസ്പിറ്റാലിറ്റി, സെക്യൂരിറ്റി, ഗതാഗതം എന്നീ മേഖലകളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന ലക്ഷക്കണക്കിന് അസംഘടിത- കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികൾക്ക് മിനിമം വേതനം, സുരക്ഷിതമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങൾ, കൂട്ടായ ചർച്ചകൾക്കുള്ള അവകാശം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കണമെന്ന് ഈ സംഘടനകൾ ഹോസ്റ്റ് നഗരങ്ങളിലെ ഭരണകൂടങ്ങളോട് ഔദ്യോഗികമായി ആവശ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്ന് അന്താരാഷ്ട്ര മാധ്യമ റിപ്പോർട്ടുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഈ ലോകകപ്പിൽ ഉയർന്നുവരുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മറ്റൊരു ലേബർ വാർത്ത, ഹോസ്റ്റ് സിറ്റികളുമായി ഒപ്പുവെക്കുന്ന കരാറുകളിൽ മനുഷ്യാവകാശ നിർബന്ധിത വ്യവസ്ഥകൾ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ലോസ് ആഞ്ചലസ്, ന്യൂയോർക്ക്, ടൊറന്റോ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ നഗരങ്ങളിലെ പ്രാദേശിക ട്രേഡ് യൂണിയനുകൾ, ലോകകപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തദ്ദേശീയ നിർമ്മാണ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികൾ ചൂഷണത്തിനിരയാകുന്നില്ലെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്താൻ സ്വതന്ത്ര നിരീക്ഷണ സംവിധാനങ്ങൾ വേണമെന്ന് വാദിക്കുന്നു. കൂടാതെ, ഫിഫയുടെ സ്വന്തം 'ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് പോളിസി' പ്രായോഗിക തലത്തിൽ നടപ്പിലാക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പാക്കാൻ ഫിഫയ്ക്ക് മേലും കടുത്ത സമ്മർദ്ദമുണ്ട്. മുൻകാലങ്ങളിലെപ്പോലെ ടൂർണമെന്റ് കഴിഞ്ഞുള്ള 'സ്പോർട്സ് വാഷിംഗിന്' വഴിമാറാതെ, ഈ മൂന്ന് രാജ്യങ്ങളിലെയും തൊഴിൽ നിയമങ്ങൾ പഴുതുകളില്ലാതെ നടപ്പിലാക്കുക എന്നത് ലോകകപ്പിന്റെ വലിയൊരു വെല്ലുവിളിയായിട്ടാണ് അന്താരാഷ്ട്ര തൊഴിൽ റിപ്പോർട്ടുകൾ വിലയിരുത്തുന്നത്.

മെഗാ-ഇവന്റുകളുടെ
സാമ്പത്തിക അടിത്തറയും
തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ പ്രാധാന്യവും

മെഗാ- സ്പോർട്സ് ഇവന്റുകളുടെ നടത്തിപ്പിന്റെയും വിജയത്തിന്റെയും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിൽ ഒന്ന് തൊഴിലാളികളുടെ കായികാധ്വാനം തന്നെയാണ്. ഇത്തരം ടൂർണമെന്റുകൾ വലിയ തോതിലുള്ള ആഗോള നിക്ഷേപങ്ങളെയും കോർപ്പറേറ്റ് ലാഭത്തെയും ആകർഷിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നത് നിർമ്മാണസൈറ്റുകളിലും വിതരണശൃംഖലകളിലും ദിവസങ്ങളോളം അധ്വാനിക്കുന്ന തൊഴിലാളികളാണ്. അത്യാധുനിക സ്റ്റേഡിയങ്ങൾ, ഗതാഗത സംവിധാനങ്ങൾ, ആഡംബര ഹോട്ടലുകൾ എന്നിവയെല്ലാം രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നത് ആഗോള ആർക്കിടെക്റ്റുകളോ കോർപ്പറേറ്റുകളോ ആണെങ്കിലും, അവയെ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യമാക്കുന്നത് അസംഘടിത തൊഴിലാളികളുടെ പകരമില്ലാത്ത അധ്വാനമാണ്. ഈ വസ്തുത പലപ്പോഴും ടൂർണമെന്റുകളുടെ ബ്രാൻഡിംഗിലും മാർക്കറ്റിംഗിലും ബോധപൂർവ്വം വിസ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.  

നിർമ്മാണ കമ്പനികൾ ഉത്പാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും ലാഭം വർദ്ധിപ്പിക്കാനും തൊഴിലാളികളുടെ സുരക്ഷാമാനദണ്ഡങ്ങളിലും വേതനത്തിലും വരുത്തുന്ന വിട്ടുവീഴ്ചകൾ ആഗോള കായികരംഗത്തെ കോർപ്പറേറ്റ് ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയെയാണ് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്. ഭൗതികമായ നിർമ്മിതികൾ പൂർത്തിയാകുന്നതോടെ തൊഴിലാളികളെ അവർ തന്നെ പണിതുയർത്തിയ നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയകളിൽ നിന്നും പുറന്തള്ളുന്ന ഘടനാപരമായ അന്യവൽക്കരണമാണ് ഇത്തരം മെഗാ-പ്രോജക്റ്റുകളിൽ എല്ലാ കാലത്തും ദൃശ്യമാകാറ്. കോർപ്പറേറ്റ് ലാഭത്തിന് മുൻഗണന നൽകുന്ന നിലവിലെ സാമ്പത്തിക മാതൃകകൾക്ക് പകരം, അധ്വാനിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ അവകാശങ്ങൾക്കും സാമൂഹികനീതിക്കും മുൻഗണന നൽകുന്ന ഒരു ബദൽ ലോകം എന്നും വിദൂരം തന്നെ.