ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര ഗാനശാഖയിലെ ഏറ്റവും സവിശേഷമായ ശബ്ദങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും കിഷോർകുമാറിന്റേത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദത്തെ സ്വരമാധുര്യത്തിന്റെയും സ്വരശുദ്ധിയുടെയും ശാസ്ത്രീയ സംഗീത പരിജ്ഞാനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം വിലയിരുത്താവുന്ന ഒന്നല്ല. അത് ഒരു ജീവിതദർശനത്തിന്റെ ശബ്ദമാണ്. പാട്ടിന്റെ അർത്ഥതലങ്ങളെ ശബ്ദത്തിലൂടെ ജീവിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന അപൂർവമായ ആവിഷ്കാരശേഷിയാണ് കിഷോർ കുമാറിനെ സമകാലികരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കിയത്.
കിഷോർകുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ ഒരേസമയം വിവിധങ്ങളായ ഭാവങ്ങൾ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുന്നു. ഒരു കുട്ടിയുടെ നിഷ്കളങ്കതയും പക്വമതിയായ ഒരാളുടെ അനുഭവജ്ഞാനവും, പ്രണയത്തിന്റെ ആർദ്രതയും വിരഹത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദവേദനയും ആഘോഷത്തിന്റെ ഉന്മേഷവും ഏകാന്തതയുടെ ആത്മസംഭാഷണവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനത്തിൽ അനുഭവേദ്യമാകുന്നു.
കിഷോർകുമാർ ശബ്ദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയവും ഫിലോസഫിക്കലുമായ തലം എന്നത് ജീവിതത്തിന്റെ ക്ഷണികതയെ അത്യന്തം ലളിതമായി അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള അതിന്റെ ശേഷിയാണ്. ജീവിതം അനിശ്ചിതത്വങ്ങളുടെയും നഷ്ടങ്ങളുടെയും പ്രതീക്ഷകളുടെയും നിരന്തരമായ യാത്രയാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനത്തിൽ തെളിഞ്ഞുകാണാം. അമിതമായ നാടകീയതയില്ലാതെ, അനുഭവങ്ങളിലൂടെ ആർജിച്ച ശാന്തതയും സ്വീകാര്യതയും പ്രകടമാകുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പല ഗാനങ്ങളും കേൾക്കുമ്പോൾ ഒരു തത്വചിന്തകന്റെ ആത്മഭാഷണം കേൾക്കുന്ന അനുഭവമാണ് നമുക്ക് ലഭിക്കുന്നത്.
കിഷോർകുമാർ ദുഃഖത്തെ മഹത്വവൽക്കരിച്ചില്ല; സന്തോഷത്തെയും അമിതമായി ആഘോഷിച്ചില്ല. രണ്ടും ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഘട്ടങ്ങളാണെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിന്റെ ആന്തരിക സൗന്ദര്യം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിഷാദഗാനങ്ങളിൽ പോലും പ്രത്യാശയുടെ നേർത്ത വെളിച്ചം സൂക്ഷിക്കുന്നു. അതേസമയം, സന്തോഷഗാനങ്ങളിലും ജീവിതത്തിന്റെ നശ്വരതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു മൃദുലമായ ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
കിഷോർപാട്ടുകളിലെ ശബ്ദം കാലാതീത അനുഭവമായി മാറുകയാണ്. അദ്ദേഹം പാടിയ ഗാനങ്ങൾ ഇന്നും ഭാഷാതീതമായി നമ്മെ ആകർഷിക്കുന്നത് സംഗീതത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയത കൊണ്ടല്ല; മറിച്ച് ജീവിതത്തിന്റെ അർഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിശ്ശബ്ദമായ ഒരു ചോദ്യവും അതിനുള്ള സൗമ്യമായ മറുപടിയും ആ ശബ്ദത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ്.
കിഷോർ കുമാറിന്റെ ശബ്ദം ഒരു ഗായകന്റെ ശബ്ദം മാത്രമല്ല; അത് ജീവിതത്തെ സ്നേഹിക്കാനും സ്വീകരിക്കാനും ജീവിതത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ മാറ്റങ്ങളെ പുഞ്ചിരിയോടെ അഭിമുഖീകരിക്കാനുമുള്ള ഒരു സംഗീതതത്വമാണ്.
കിഷോർകുമാർ ഒരു ഗായകൻ മാത്രമായിരുന്നില്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന ഭാവങ്ങളെ ശബ്ദത്തിലൂടെ നമ്മെ അനുഭവിപ്പിച്ച അപൂർവ്വം കലാകാരരിൽ ഒരാളായിരിക്കും. സന്തോഷത്തിന്റെ ലാളിത്യത്തിൽനിന്ന് അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഏകാന്തതയിലേക്കും, പ്രണയത്തിന്റെ ഉന്മേഷത്തിൽനിന്ന് മരണബോധത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദതയിലേക്കും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദം സഞ്ചരിക്കുന്നു.
കിഷോർ ദായുടെ ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രത്യേകത, തത്വചിന്തയെ സങ്കീർണ്ണമായ ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കാതെ, സാധാരണ മനുഷ്യന്റെ അനുഭവങ്ങളിലൂടെ അതിനെ അനുഭവിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ജീവിതം എന്താണ്, നമുക്ക് നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്നത് എത്രത്തോളം, സന്തോഷം എവിടെയാണ്, പ്രണയം മനുഷ്യനെ എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു, ഇന്നത്തെ നിമിഷത്തെ എങ്ങനെ ജീവിക്കണം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതാണ് ആ ശബ്ദം.
കേൾക്കുമ്പോൾ ഒരേസമയം സന്തോഷവും മൃദുവായ നൊമ്പരവും അനുഭവപ്പെടുന്ന ഗാനമാണ്, "ഹമേ തും സെ പ്യാർ കിത് നാ"- പ്രണയം മനുഷ്യന്റെ അഹംബോധത്തെ മാറ്റുന്നു എന്നതിന്റെ ശബ്ദാനുഭവമാണ് ഈ പാട്ട്. ആഴത്തിലുള്ള പ്രണയത്തിലേക്ക് ഒരാൾ കടന്നു വരുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന മാറ്റം കിഷോറിന്റെ ശബ്ദത്തിലൂടെ പ്രകടമാകുന്നു. അത് ഒരു വിജയിയുടെ ശബ്ദമാകാതെ, മറ്റൊരാളുടെ സാന്നിധ്യത്തിനു മുന്നിൽ സ്വയം തുറന്നുകൊടുക്കുന്നവന്റെ ശബ്ദമാകുന്നു. അതു കൊണ്ടായിരിക്കും ഈ പാട്ടിൽ ഒരു പ്രത്യേക 'ദുർബലത' അനുഭവപ്പെടുന്നത്.
കിഷോർ എന്തുകൊണ്ട് ഈ ഗാനത്തിന് ഇത്ര അനുയോജ്യനായി എന്നത് അൽഭുതപ്പെടുത്തുന്നു.
'ഹമേതും സെ...' പാടുമ്പോൾ, കിഷോർകുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ ഒരേസമയം പുരുഷസ്വരത്തിന്റെ ശക്തിയും പ്രത്യേകതരം വികാരനിഷ്കളങ്കതയും ഒന്നിക്കുന്നതായി കേൾക്കാം. ശബ്ദത്തിന്റെ ഭാരം പ്രണയത്തിന് ഗൗരവം നൽകുന്നതോടൊപ്പം അതിലെ മൃദുത്വം പ്രണയത്തെ നിർമലമാക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പാടുമ്പോൾ, പ്രണയിനിയോടുള്ള സന്ദേശത്തിന്റെ സ്വരം മാത്രമാകാതെ, വൈകാരികാ നുഭവത്തിന്റെ ശബ്ദമായി മാറുന്നു. പ്രണയം ഇവിടെ സ്വന്തമാക്കാനുള്ള ആഗ്രഹമല്ല; മറിച്ച്, മറ്റൊരാളുടെ സാന്നിധ്യം സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തീരുന്ന അവസ്ഥയാണ്. സ്നേഹിക്കാൻ കഴിയുന്നതിന്റെ മഹത്വവും, അതിനു മുന്നിൽ ഒരാൾ അനുഭവിക്കുന്ന സംഘർഷവും സ്വന്തം പരിമിതിയും ഒരുമിച്ച് തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ ശബ്ദമായി മാറുന്നുണ്ട് ഈ പാട്ട്.
പ്രത്യക്ഷത്തിൽ ഒരു ഫാസ്റ്റ് നമ്പർ പാട്ടാണെങ്കിലും ''സിന്തഗി എക് സഫർ ഹേ സുഹാനാ” എന്ന ഗാനം, ജീവിതത്തെ ഒരു ലക്ഷ്യസ്ഥാനം എന്നതിലപ്പുറമുള്ള യാത്രയായി കാണുന്നു. ജീവിതത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വത്തിലും ഭയന്നുനിൽക്കാതെ മുന്നോട്ടുപോകണമെന്ന സന്ദേശമാണ് ഈ പാട്ടിലുള്ളത്. ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തേക്കാൾ അതിനെ അനുഭവിക്കാനുള്ള മനോഭാവത്തിലാ ഈ പാട്ടിന്റെ ദർശനം കുടികൊള്ളുന്നത്. നാളെ എന്ത് എന്നതിനേക്കാൾ ഇന്ന് എങ്ങനെ ജീവിക്കാം എന്നതാണ് പ്രധാനമാകുന്നത്.
കിഷോർദായുടെ ശബ്ദത്തിലെ ഉന്മേഷം ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. തത്വചിന്ത ഇവിടെ ഒരു ഗൗരവപ്രഭാഷണമല്ല; ജീവിതത്തെ നോക്കിയുള്ള ഒരു ചിരിയാണ്.
ഒരു ജീവിതദർശനത്തെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഗാനങ്ങളിലൊന്നാണ് "മുസാഫിർ ഹു യാരോ’’.
ഇവിടെ മനുഷ്യൻ ഒരു സ്ഥിരമായ തിരിച്ചറിയലിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്നവനല്ല; തുടർച്ചയായി മാറുകയും സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരാളാണ്. ഒന്നിനെയും ശാശ്വതമായി സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിയില്ല. കണ്ടുമുട്ടുന്ന മനുഷ്യരും സ്ഥലങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാകുന്നു. യാത്ര തുടരുന്നു. കിഷോർ കുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ടോൺ ഈ ഗാനത്തെ ഒരു ജീവിതാനുഭവമാക്കി മാറ്റുന്നു.
“സിന്തഗി കെ സഫർ മെ ഗുസൽ...."- ജീവിതയാത്രയെക്കുറിച്ചുള്ള അതേ ആശയമാണ് ഇവിടെ കേൾക്കുന്നത്. കടന്നുപോയ അവസരങ്ങൾ ഓർമ്മകളായി മാറുന്നു. ഈ ഗാനത്തിന്റെ ഫിലോസഫിക്കൽ കേന്ദ്രം കാലത്തിന്റെ തിരിച്ചുപോകാനാകാത്ത സ്വഭാവമാണ്.
ജീവിതത്തിൽ ചില നിമിഷങ്ങൾ ഒരിക്കൽ മാത്രമേ വരൂ. അവ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നീട് ഓർമ്മകളായി മാത്രം അവശേഷിക്കും. കിഷോർ കുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ വിഷാദം ഈ തിരിച്ചറിവിന് വലിയ ആഴം നൽകുന്നു. ഇവിടെ ദുഃഖം വെറും വ്യക്തിപരമായ വേദനയല്ല; സമയം മനുഷ്യനോട് നടത്തുന്ന ഒരു നിശ്ശബ്ദ സംഭാഷണമാണ്.
“കുച് തോ ലോഗ് കഹേംഗേ..." എന്ന പാട്ടിനെ സാമൂഹിക മനശ്ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ലളിതമായ തത്വചിന്തയായി കേൾക്കാം. മറ്റുള്ളവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം നിർവചിക്കുന്നത് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ഈ പാട്ടിലൂടെ കിഷോർദായുടെ ശബ്ദത്തിൽ ചെറുചിരിയും നനുത്ത പരിഹാസത്തിന്റെ സ്പർശവും നമുക്ക് അനുഭവിക്കാം. സമൂഹത്തെ നേരിട്ട് എതിർക്കുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിനുമപ്പുറം ജീവിക്കാനാണ് ആ ശബ്ദം പറയുന്നത്.
പ്രണയഗാനങ്ങൾ സാധാരണ വികാരത്തിന്റെ ഭാഷയിലാണ് പൊതുവെ വായിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ “ അഗർ തും ന ഹോതെ” എന്ന ഗാനം മനുഷ്യാസ്തിത്വത്തിൽ മറ്റൊരാളുടെ സാന്നിധ്യത്തിന് ലഭിക്കുന്ന അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിപ്പിക്കുന്നു.
മറ്റൊരാൾ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ വരുമ്പോൾ ലോകത്തെ കാണുന്ന രീതി മാറുന്നു. അതിനാൽ പ്രണയം ഇവിടെ വെറും ആകർഷണം മാത്രമല്ല, മറ്റൊരാളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലൂടെ സ്വന്തം ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം കണ്ടെത്തുന്ന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ് എന്നത് കിഷോറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ വൈകാരികാംശത്തിലൂടെ നമുക്കനുഭവിക്കാം.
“ഓ മെരേ ദിൽ കെ ചെ” എന്ന ഗാനം പ്രണയത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള ഒരു ആന്തരിക സമാധാനാന്വേഷണമായി കേൾക്കാം. മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിലെ അസ്വസ്ഥതയ്ക്ക് മറ്റൊരാളുടെ സ്നേഹം ഒരു ആശ്വാസമായി മാറുന്നു. സന്തോഷം പുറത്തുള്ള വസ്തുക്കളിൽ മാത്രമല്ല, ബന്ധങ്ങളുടെ അനുഭവത്തിലും നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ദാർശനികത. കിഷോറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ മൃദുത്വം ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. അതിൽ ആവേശത്തേക്കാൾ ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെ സ്വരമുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ ഗാനം പ്രണയത്തെ ഒരു മാനസിക അഭയസ്ഥാനം പോലെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
കിഷോർ കുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ സവിശേഷതകളിലൊന്ന് ഏകാന്തതയെ അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള അപാര കഴിവാണ്. “ഓ സാഥി രേ…’’, ‘‘മേരാ ജീവൻ കൊറാ കാഗസ്....’’ തുടങ്ങിയ ഗാനങ്ങൾ അതിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
ജീവിതത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുകയാണ് "യേ ജീവന് ഹേ ഇസ് ജീവന് കാ...." എന്ന ഗാനത്തിലൂടെ. സന്തോഷവും ദുഃഖവും, വരവും പോക്കും, നേട്ടവും നഷ്ടവുമെല്ലാം ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവികതകളാണ്. ഇവിടെ കാണുന്നത് സ്വീകരണത്തിന്റെ തത്വചിന്തയാണ്. ജീവിതം നമ്മുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാത്രം മുന്നോട്ടുപോകില്ല. ഓരോ അനുഭവത്തോടും പോരാടുന്നതിനേക്കാൾ അതിനെ മനസ്സിലാക്കി സ്വീകരിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ പക്വമായ സമീപനം.
കിഷോറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ ശാന്തമായ ഗൗരവം ഈ ഗാനത്തിന് ധ്യാനാത്മക സ്വഭാവം നൽകുന്നു. കിഷോർ കുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ സവിശേഷതകളിലൊന്ന് ഏകാന്തതയെ അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള അപാര കഴിവാണ്. “ഓ സാഥി രേ…’’, ‘‘മേരാ ജീവൻ കൊറാ കാഗസ്....’’ തുടങ്ങിയ ഗാനങ്ങൾ അതിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
ഏകാന്തത എന്നത് ഒറ്റയ്ക്കുള്ള അവസ്ഥയല്ല. ഒരാൾക്കുള്ളിൽ മറ്റൊരാളുടെ അഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശൂന്യതയാണ്. സ്നേഹത്തിന്റെ അഭാവം പുറത്തുള്ള നിശ്ശബ്ദതയെക്കാൾ വലിയ ആന്തരിക ശൂന്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കിഷോറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വേദന ഈ ശൂന്യതയ്ക്ക് അസ്തിത്വപരമായ ആഴം നൽകുന്നു.
“പൽ പൽ ദിൽ കെ പാസ്”... എന്ന ഗാനത്തിൽ പ്രണയത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം കാലത്തിനപ്പുറം നിലനിൽക്കുന്ന അനുഭവമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ജീവിതം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ചില വികാരങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ഓർമ്മയിൽ സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ “പൽ പൽ ദിൽ കെ പാസ് ” എന്ന ഗാനത്തെ സ്മരണയുടെ തത്വചിന്തയായും കേൾക്കാം. ഒരു നിമിഷം കടന്നുപോയാലും അതിന്റെ വികാരം മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിൽ തുടരാം. കിഷോറിന്റെ ശബ്ദത്തിലെ അടുപ്പവും മൃദുത്വവും ഈ ആശയത്തെ കാലാതീതമായ ഒരു പ്രണയാനുഭവമാക്കി മാറ്റുന്നു.
'സിന്തഗി കെ സഫർ മെ ഗുസൽ''... പോലുള്ള ഗാനങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട നിമിഷങ്ങളുടെ വില ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞകാലത്തെ തിരുത്താൻ കഴിയില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് അതിന്റെ ദാർശനികാടിത്തറ.
കിഷോർകുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിന്റെ മഹത്വം അദ്ദേഹത്തിന് സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഒരുപോലെ വിശ്വസനീയമായി പാടാൻ കഴിഞ്ഞതിലാണ്. എന്നാൽ അതിനപ്പുറം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ ഒരു ജീവിതബോധം ഉണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം തത്വചിന്തയെ മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിനാനുഭവങ്ങളിലൂടെ പാടി. യാത്രയിൽ, പ്രണയത്തിൽ, വേർപാടിൽ, ഏകാന്തതയിൽ, ഓർമ്മയിൽ, ചിരിയിൽ, നഷ്ടത്തിൽ, എല്ലായിടത്തും ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെ അന്വേഷിച്ചു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ കിഷോർകുമാറിന്റെ ഗാനങ്ങൾ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ സംഗീതമെന്നതിലുപരി മനുഷ്യൻ എന്ന നിലയിൽ ജീവിക്കുന്നതിന്റെ വിവിധ അവസ്ഥകളുടെ ശബ്ദരേഖയായി മാറുന്നു.
കിഷോറിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ ജീവിതം ചിലപ്പോൾ ഒരു യാത്രയാണ്, ചിലപ്പോൾ ഒരു പ്രണയമാണ്, ചിലപ്പോൾ ഒരു നഷ്ടമാണ്, ചിലപ്പോൾ ഒരു ചിരിയാണ്. എന്നാൽ എല്ലായ്പ്പോഴും അത് ജീവിച്ചിരിക്കേണ്ട ഒരു അനുഭവം തന്നെയാണ്.
