വഴിമാറിപ്പോയ
സോഷ്യൽ മീഡിയ,
വഴിവെട്ടിവന്ന വിപണി

20-ാം നൂറ്റാണ്ട് പ്രയോഗത്തിൽ വരുത്തിയ മഹത്തായ ആശയമേതാണെന്നു ചോദിച്ചാൽ ജനാധിപത്യമെന്ന് നിഷ്പ്രയാസം പറയാൻ സാധിക്കും. മനുഷ്യതുല്യതയിലും പരസ്പര ബഹുമാനത്തിലും അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ എന്ന അവസ്ഥയിലേക്കു വളരുന്നതിനുപകരം, പലതരം സങ്കുചിതത്വങ്ങളും കേന്ദ്രീകൃതാധികാരത്തിലേക്കുള്ള എളുപ്പവഴിയുമായി അത് മാറിയതെങ്ങനെ എന്ന കാര്യം സവിശേഷമായി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സാമ്പത്തികശക്തികളും ജനവിരുദ്ധമായ പ്രത്യയശാസ്ത്രവിഭാഗങ്ങളും രാഷ്ട്രീയാധികാരം കൈയടക്കാനുള്ള പല ശ്രമങ്ങളും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വികാസകാലത്തു തന്നെ നടന്നിട്ടുണ്ട്. പുതിയൊരു പ്രതീക്ഷയെ അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിനുള്ള തുരുപ്പാക്കുന്ന ഏറ്റവും പുതിയ ഗെയിമുകൾ കാണാനാകുന്നത് സോഷ്യൽ മീഡിയ എങ്ങനെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നു എന്നിടത്താണ്.

സോഷ്യൽ മീഡിയ എന്ന ‘എക്കോ ചേംബർ’

ആധുനിക ജനാധിപത്യസിദ്ധാന്തങ്ങൾ സോഷ്യൽ മീഡിയയെ പ്രതീക്ഷയോടെ കണ്ടത് ‘സംവാദത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവത്കരണം’ എന്ന ആശയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലായിരുന്നു. പരമ്പരാഗത മാധ്യമങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന പൊതുസ്ഥലത്തുനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ സംസാരിക്കാനും പ്രതികരിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു തുറന്ന വേദിയായി സോഷ്യൽ മീഡിയ കരുതപ്പെട്ടു. അഭിപ്രായ സ്വാതന്ത്ര്യം, ജനകീയപങ്കാളിത്തം, അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യൽ എന്നിവയ്ക്ക് ഇത് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുമെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ഈ പ്രതീക്ഷകളിൽനിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായൊരു സാമൂഹ്യ- രാഷ്ട്രീയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്കാണ് സോഷ്യൽ മീഡിയ ക്രമേണ വഴിമാറിയത്.

ആദ്യം തന്നെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ സാങ്കേതികഘടനയാണ്. അൽഗോരിതം അധിഷ്ഠിതമായ ഉള്ളടക്ക വിതരണസംവിധാനം ‘ശ്രദ്ധ’ (attention) എന്ന മൂലധനത്തെ മുൻനിർത്തിയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽത്തന്നെ വികാരമുണർത്തുന്ന, അക്രമപരമായ, ഭീതിയും വൈരവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉള്ളടക്കങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ പ്രചാരം കിട്ടുന്നു. സംവാദത്തെക്കാൾ തലോടിപ്പോകൽ പ്രാധാന്യമാകുമ്പോൾ, ന്യായബോധപൂർവമായ വാദങ്ങൾക്കുപകരം ധ്രുവീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രചാരണങ്ങളാണ് മുകളിലെത്തുന്നത്.

ഇതോടൊപ്പം, സോഷ്യൽ മീഡിയ ‘എക്കോ ചേംബർ’ സ്വഭാവം വളർത്തുന്നു. ഉപയോക്താക്കൾ തങ്ങളോട് യോജിക്കുന്ന അഭിപ്രായങ്ങൾ മാത്രം കാണുന്ന അവസ്ഥ സംവാദത്തെ റദ്ദു ചെയ്യുകയും ഭിന്നശബ്ദങ്ങളെ ശത്രുതാപരമായി കാണുന്ന മനോഭാവം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് വ്യാജവാർത്തകളും നുണപ്രചാരണങ്ങളും എളുപ്പത്തിൽ വിശ്വസിക്കപ്പെടാൻ കാരണമാകുന്നത്. സത്യപരിശോധനയേക്കാൾ കൂട്ടായ വികാരപ്രവാഹമാണ് ഇവിടെ തീരുമാനകേന്ദ്രമാകുന്നത്.

രാഷ്ട്രീയാധികാരങ്ങളും കോർപ്പറേറ്റ് ശക്തികളും ഈ സാഹചര്യത്തെ ഫലപ്രദമായി ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നു. സംഘടിത ട്രോൾ നെറ്റ്‌വർക്കുകൾ, ബോട്ട് അക്കൗണ്ടുകൾ, ലക്ഷ്യമിട്ട പ്രചാരണങ്ങൾ എന്നിവ വഴി പൊതുഅഭിപ്രായം നിർമിക്കപ്പെടുന്നു. ജനാധിപത്യസംവാദത്തിന്റെ ഇടമായി കരുതപ്പെട്ട സോഷ്യൽ മീഡിയ, അങ്ങനെ നിയന്ത്രിത പ്രൊപ്പഗാണ്ടയുടെ ഉപകരണമായി മാറുന്നു. വിമർശനാത്മകചിന്തയ്ക്കു പകരം ഭയം, വെറുപ്പ്, അക്രമാഭിമുഖ്യ എന്നിവ വളർത്തുന്ന അന്തരീക്ഷമാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതിനാൽ, സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ ഈ പരിവർത്തനം ഒരു സാങ്കേതികപ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അത് ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ തന്നെ പ്രതിസന്ധിയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന സാംസ്കാരിക-രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നമാണ്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മീഡിയാ സാക്ഷരത, അൽഗോരിതമിക് ഉത്തരവാദിത്തം, നിയമപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ മാത്രമേ സോഷ്യൽ മീഡിയയെ വീണ്ടും സംവാദാത്മകമായ ഒരു പൊതുസ്ഥലമായി പുനർനിർമിക്കാൻ കഴിയൂ.

അൽഗോരിതത്തിന്റെ
താൽപര്യങ്ങൾ

സോഷ്യൽ മീഡിയയെ ഒരു നിഷ്പക്ഷ “പ്ലാറ്റ്ഫോം” ആയി കാണുന്ന ധാരണ ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ പഠനങ്ങളിൽ ഗൗരവമായി ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. കാരണം, ഉപയോക്താക്കൾ എന്തു കാണണം, എന്തു വായിക്കണം, എന്താണ് പ്രാധാന്യമുള്ളത് എന്നതെല്ലാം നിർണയിക്കുന്നത് വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളല്ല, മറിച്ച് പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന അൽഗോരിതങ്ങളാണ്. ഈ അൽഗോരിതങ്ങൾ സാങ്കേതികമായി നിഷ്പക്ഷമെന്ന് തോന്നിച്ചാലും, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവ വിപണി കേന്ദ്രിതമായ കോർപ്പറേറ്റ് താത്പര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ചാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.

സോഷ്യൽ മീഡിയ അൽഗോരിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യം ഉപയോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധ ദീർഘകാലം പ്ലാറ്റ്ഫോമിൽ നിലനിർത്തുക എന്നതാണ്. ശ്രദ്ധയാണ് ഇവിടെ മൂലധനം. കൂടുതൽ സമയം, കൂടുതൽ ഇടപെടൽ, കൂടുതൽ ഡാറ്റ—ഇവയാണ് പരസ്യവിപണിയിൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമിന്റെ മൂല്യം വർധിപ്പിക്കുന്നത്. അതിനാൽത്തന്നെ, വിമർശനാത്മകമായ ചിന്തയേക്കാളും സാമൂഹിക പുരോഗതിയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ആശയങ്ങളോക്കാളും ശക്തമായ വികാരപ്രേരണ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉള്ളടക്കങ്ങളാണ് മുൻഗണന നേടുന്നത്. കോപം, ഭയം, അസൂയ, വൈരം എന്നിവ ഉണർത്തുന്ന പോസ്റ്റുകൾ കൂടുതൽ ‘എൻഗേജ്മെന്റ്’ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനാൽ അവ അൽഗോരിതമികമായി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതിന്റെ ഫലമായി, വിപണി- ലോജിക്കിന് പുറത്തുള്ള അല്ലെങ്കിൽ ഉടനടി ലാഭം സൃഷ്ടിക്കാത്ത പുരോഗമന രാഷ്ട്രീയങ്ങൾ, സമഗ്ര സാമൂഹ്യനീതിവാദങ്ങൾ, ദീർഘകാല വിമർശനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് ദൃശ്യത നഷ്ടപ്പെടുന്നു. പുരോഗമന ചിന്തകൾ പലപ്പോഴും സങ്കീർണ്ണവും അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കുന്നതുമായതിനാൽ അവ ‘ഷെയറബിള്‍’ അല്ലെന്ന് അൽഗോരിതം തീരുമാനിക്കുന്നു. അങ്ങനെ, എന്താണ് ‘പ്രധാനം’ എന്നത് നമ്മൾ കരുതേണ്ടതാണ് എന്ന ബോധം തന്നെ വിപണി-താൽപര്യങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് മെറ്റ പോലുള്ള കോർപ്പറേഷനുകളെ വെറും ടെക്നോളജി സേവനദാതാക്കളായി കാണാനാകാത്തത്. ഒരു പ്ലാറ്റ്ഫോം എന്ന നിലയിൽ മാത്രമല്ല, ആഗോള ഡാറ്റാ- മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായാണ് മെറ്റ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഉപയോക്തൃ പെരുമാറ്റം പ്രവചിക്കാനും സ്വാധീനിക്കാനും കഴിയുന്ന ഡാറ്റാ ശേഖരണവും വിശകലനവും മെറ്റയുടെ മുഖ്യ ശക്തിയാണ്. അതിനാൽ, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന ജനാധിപത്യമൂല്യവും പരമാവധി ലാഭം എന്ന കോർപ്പറേറ്റ് ലക്ഷ്യവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിൽ, അൽഗോരിതങ്ങൾ എപ്പോഴും രണ്ടാത്തേതിനെ അനുകൂലിക്കുന്നു.

മെറ്റയുടെ താത്പര്യങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടത് “സ്വതന്ത്ര സംവാദത്തിന്റെ വേദി” എന്ന വാചകാത്മക അവകാശവാദങ്ങളിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് ഡാറ്റാ മൂലധനം, പരസ്യ വിപണി, ഉപയോക്തൃ നിയന്ത്രണം എന്നിവയുടെ രാഷ്ട്രീയ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലൂടെയാണ്.

ഈ വിശകലനം നമ്മെ ഒരു പ്രധാന തിരിച്ചറിവിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്: സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ വ്യക്തിഗത ദുരുപയോഗങ്ങളോ തെറ്റായ ഉള്ളടക്കങ്ങളോ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് അൽഗോരിതാത്മക മൂലധനവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവപരമായ പ്രതിഫലനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ തന്നെ, സാമൂഹ്യ പുരോഗതിയുടെ സാധ്യതകൾ തിരികെ പിടിക്കാൻ സാങ്കേതിക വിമർശനത്തോടൊപ്പം കോർപ്പറേറ്റ് ശക്തികളുടെ രാഷ്ട്രീയ- സാമ്പത്തിക വിമർശനവും അനിവാര്യമാണ്.

ദൃശ്യാഘാതങ്ങൾ

സമകാലീന സമൂഹത്തിൽ ദൃശ്യസംസ്കാരം (visual culture) അനുഭവിക്കുന്ന മാറ്റം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വ്യാപനത്തോടും മാധ്യമവ്യവസ്ഥയുടെ വിപണിയിലേക്കുള്ള ശക്തമായ ചാഞ്ചാട്ടത്തോടും ചേർന്നതാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് സി.സി.ടി.വി. ദൃശ്യങ്ങൾക്ക് മുഖ്യധാരാ വാർത്താ ചാനലുകളിൽ ലഭിക്കുന്ന പ്രാധാന്യം, ‘കാണപ്പെടുക’ എന്നത് തന്നെ ‘വാർത്തയാകുക’ എന്ന അവസ്ഥയിലേക്കുള്ള മാറ്റം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അപകടങ്ങൾ, മരണങ്ങൾ, ക്രൈം സംഭവങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ഇപ്പോൾ വെറും വിവരങ്ങളല്ല; അവ ഉയർന്ന ട്രാഫിക്, റേറ്റിംഗ്, പരസ്യ വരുമാനം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കുന്ന കണ്ടന്റുകളായി പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ, വാർത്തയുടെ പ്രാധാന്യം നിർണയിക്കുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രസക്തിയല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ ദൃശ്യാഘാതശേഷിയാണ്.

ഈ ദൃശ്യപ്രാധാന്യവൽക്കരണം society of the spectacle എന്ന ആശയത്തെ ശക്തമായി ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം നേരിട്ട് അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നതിനുപകരം, ദൃശ്യങ്ങളിലൂടെ ഉപഭോഗിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സാമൂഹികാവസ്ഥയാണ് ഇന്ന് നിലനിൽക്കുന്നത്. ദൃശ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും പശ്ചാത്തലമോ വിശദീകരണമോ കൂടാതെ ആവർത്തിച്ച് പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ സംഭവം ‘എന്തുകൊണ്ട്’ സംഭവിച്ചു എന്ന ചോദ്യം പിന്നിലേക്കു മാറുകയും ‘എങ്ങനെ’ കാണപ്പെട്ടു എന്നതാണ് കേന്ദ്രമാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇത്തരം ദൃശ്യസംസ്കാര മാറ്റം നമ്മുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകളെ ഗൗരവമായി ബാധിക്കുന്നു. ഒന്നാമതായി, ദുരന്തങ്ങളും മരണങ്ങളും ക്രമേണ ‘സാധാരണ’ ദൃശ്യങ്ങളായി മാറുന്നു. ആവർത്തനത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ദൃശ്യാനുശീലനം (visual habituation) സഹാനുഭൂതി എന്ന മാനവികഗുണത്തിൻ്റെ ക്ഷയത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. ഒരുപക്ഷേ, മറ്റൊരാളുടെ ദുരിതം നമ്മൾ കാണുന്ന ഒരു കണ്ടന്റായി മാത്രം മാറുന്നു. സൂസൻ സൊൻ്റാഗ് ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയതുപോലെ, വേദനയുടെ ദൃശ്യങ്ങൾ നമ്മെ ബോധവൽക്കരിക്കുമോ അതോ സംവേദനരാഹിത്യം ശീലമാക്കുമോ എന്നത് നിർണായകമായ ചോദ്യം തന്നെയാണ്.

രണ്ടാമതായി, സി.സി.ടി.വി. ദൃശ്യങ്ങളുടെ ആധിപത്യം നിരീക്ഷണസംസ്കാരത്തെ (surveillance culture) സ്വാഭാവികമാക്കുന്നു. ഫൂക്കോ പറഞ്ഞ പാനോപ്റ്റിക്കൺ ആശയത്തിന്റെ ഒരു ജനകീയ രൂപമാണ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എല്ലായിടത്തും ക്യാമറകൾ ഉള്ളതായി നാം അംഗീകരിക്കുകയും, അതിലൂടെ നമ്മുടെ പെരുമാറ്റം തന്നെ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. വാർത്താദൃശ്യങ്ങളിലൂടെ ഈ നിരീക്ഷണം ‘സുരക്ഷ’യുടെ പേരിൽ ന്യായീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, സ്വകാര്യതയുടെ ആശയം ക്രമേണ മങ്ങിപ്പോകുന്നു.

അവസാനമായി, വാർത്ത എന്നത് അന്വേഷണവും വിമർശനവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന്, ദൃശ്യാഘാതം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഉൽപ്പന്നമായി മാറുന്നുവെന്നതാണ് ഈ ദൃശ്യസംസ്കാര മാറ്റത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഗുരുതരമായ ഫലം. കാഴ്ച നമ്മെ ചിന്തിപ്പിക്കുന്നതിന് പകരം, പ്രതികരിപ്പിക്കുന്നതിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ തന്നെ, സമകാലീന ദൃശ്യസംസ്കാരം നമ്മുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകളെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനേക്കാൾ അവയെ ചുരുക്കുകയും, സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ ലളിതവും ഉപഭോഗയോഗ്യവുമായ ദൃശ്യങ്ങളാക്കി, ഇനങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.

സൈബർ ആൾക്കൂട്ടങ്ങൾ, ആക്രമണങ്ങൾ

സമകാലീന രാഷ്ട്രീയ രംഗത്ത് ഏറ്റവും ഗൗരവമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട മാറ്റങ്ങളിലൊന്നാണ് രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളോടനുബന്ധിച്ചുള്ള സൈബർ വിങ്ങുകളും അവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി രൂപപ്പെടുന്ന മുഖമുള്ളതും ഇല്ലാത്തതുമായ ആൾക്കൂട്ടങ്ങളും. ഇവയുടെ പ്രവർത്തനം ഒരു സംഘടനാപരമായ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; മറിച്ച്, ഭീഷണിയുടെയും നിശ്ശബ്ദീകരണത്തിന്റെയും ആക്രമണത്തിന്റെയും സംവിധാനങ്ങളായി അവ മാറിയിരിക്കുന്നു. അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ഒരു ജനാധിപത്യമൂല്യമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടേണ്ടിടത്ത്, അത് ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ഒരു ശത്രുതാപരമായ പ്രവൃത്തിയായി ഈ കൂട്ടങ്ങൾ കാണുന്നു.

ഈ സൈബർ ആൾക്കൂട്ടങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം സഹിഷ്ണുതയുടെ പൂർണ്ണ അഭാവമാണ്. പൊതുമണ്ഡലരൂപീകരണത്തിന് സമാന്തരമായി വളർന്നു വന്ന സാമാജിക ധർമ്മം എന്ന മൂല്യത്തെയാണ് അത് റദ്ദുചെയ്യുന്നത്. തങ്ങളുടേതല്ലാത്ത അഭിപ്രായം പറയുന്ന ആരെയും—അത് ബൗദ്ധികമായാലും രാഷ്ട്രീയമായാലും—അവരുടെ ലക്ഷ്യം “തിരുത്തുക” അല്ല, “ഇല്ലാതാക്കുക” തന്നെയാണ്. ഇവിടെ ഇടത്–വലത് എന്ന പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയ വിഭജനം ഇല്ലാതാകുന്നു. പ്രത്യയശാസ്ത്ര വ്യത്യാസങ്ങൾക്കപ്പുറം, അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഏതു ശബ്ദവും ആക്രമിക്കപ്പെടേണ്ടതാണെന്ന പൊതുവായ മനോഭാവമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇത് ഹന്ന ആരെൻ്റ് വിശകലനം ചെയ്ത ആൾക്കൂട്ട മനഃശാസ്ത്രത്തെ (mob mentality) ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു—വ്യക്തിഗത ഉത്തരവാദിത്വം ഇല്ലാതായി, ക്രൂരത സാധാരണമാകുന്ന അവസ്ഥ.

ഈ സൈബർ ആക്രമണങ്ങളിൽ ലിംഗപരമായ അസമത്വം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. സ്ത്രീകളാണ് അനുകൂലമല്ലാത്ത അഭിപ്രായം പറയുന്നതെങ്കിൽ, ആക്രമണത്തിന്റെ സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായും മാറുന്നു. രാഷ്ട്രീയ വിമർശനം ലൈംഗിക അധിക്ഷേപങ്ങളായും അശ്ലീല പരാമർശങ്ങളായും ശരീരത്തെ ലക്ഷ്യമിടുന്ന ഭീഷണികളായും മാറുന്നു. ഇത് സ്ത്രീയെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ വിഷയമായി കാണുന്നതിനു പകരം, ഒരു ശരീരമായി ചുരുക്കുന്ന പിതൃസത്താധിഷ്ഠിതദൃശ്യമാണ്. പൊതുഭാഷണരംഗത്ത് സ്ത്രീകൾക്കുള്ള അവകാശം തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഈ അവസ്ഥ, ഡിജിറ്റൽ ഇടം എത്രത്തോളം ലിംഗവിവേചനപരമാണെന്ന് തുറന്നു കാണിക്കുന്നു.

അതേസമയം, ഈ സൈബർ സംഘങ്ങളുടെ ഭാഗമായിരിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന പരിഗണന വ്യത്യസ്തമാണ്. അവർ ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അതേ കൂട്ടങ്ങളിൽനിന്നുതന്നെ സംരക്ഷണവും ന്യായീകരണവും ലഭിക്കുന്നു. ഇത് ലിംഗസമത്വത്തിന്റെ തെളിവല്ല; മറിച്ച്, രാഷ്ട്രീയ വിശ്വസ്തതയാണ് സംരക്ഷണത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമെന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. സംഘത്തിന് പുറത്തുള്ള സ്ത്രീകൾ നിരന്തരം ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അകത്തുള്ളവർ “സ്വന്തം ആളുകൾ” ആയി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ സ്ത്രീയുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്വതന്ത്ര്യം സംഘനിബന്ധനകൾക്ക് വിധേയമാകുന്നു.

ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെയും കൂടുതൽ ഭീഷണമാക്കുന്നത്, രാഷ്ട്രീയപ്പാർട്ടി നേതൃത്വത്തിന്റെ മൗനാനുകൂല നിലപാടുകളാണ്. സൈബർ ആക്രമണങ്ങളെ തുറന്നുവിമർശിക്കുന്നതിനു പകരം, അവയെ സ്വാഭാവിക പ്രതികരണം എന്നോ അനാവശ്യമായി വലിയ വിഷയം എന്നോ വിശേഷിപ്പിക്കുന്ന സമീപനം കാണാം. ചിലപ്പോൾ, ഈ ആക്രമണങ്ങൾ തന്നെ പരോക്ഷമായി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഫൂക്കോ പറഞ്ഞതുപോലെ, അധികാരം വെറും നിരോധനത്തിലൂടെയല്ല, അംഗീകാരത്തിലൂടെയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ഇവിടെ മൗനം തന്നെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ അംഗീകാരമായി മാറുന്നു.

ഇതിന്റെ പ്രതിഫലനം തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ പോലും കാണാൻ തുടങ്ങിയത് അതീവ ഗൗരവമുള്ളതാണ്. ഭീഷണിയും ആക്രമണവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭയാന്തരീക്ഷം പലരെയും പൊതുരംഗത്തുനിന്ന് പിന്മാറ്റുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകളും ന്യൂനപക്ഷ ശബ്ദങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലിൽനിന്ന് അകറ്റപ്പെടുന്നു. ജനാധിപത്യത്തിൽ പങ്കെടുക്കേണ്ടതായിരുന്ന പൗരന്മാർ, ആക്രമണഭീതിയിൽ നിശ്ശബ്ദരാകുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കാണ് ഇത് നയിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ സൈബർ ആൾക്കൂട്ടങ്ങളെ വെറും ഓൺലൈൻ പ്രശ്നം എന്ന നിലയിൽ മാത്രമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ഇത് സമകാലീന ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ–സാംസ്കാരിക പ്രതിസന്ധിയാണ്. അഭിപ്രായ സ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിൽക്കേണ്ടിടത്ത് ഭീഷണി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, രാഷ്ട്രീയസംവാദം ക്രമേണ അപ്രസക്തമാകുകയും, അധികാരത്തിന്റെ ഭാഷ മാത്രം ശേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ടെലിവിഷൻ മീഡിയയും
സോഷ്യൽ മീഡിയയും

മുഖ്യധാരാ ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ സോഷ്യൽ മീഡിയയെ പ്രതിലോമകരമായി മാറ്റിത്തീർക്കുന്ന പ്രക്രിയ ആധുനിക മാധ്യമസംസ്കാരത്തിലെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യമാണ്. സോഷ്യൽ മീഡിയ ആദ്യഘട്ടത്തിൽത്തന്നെ പരമ്പരാഗത മാധ്യമങ്ങളുടെ ഏകാധിപത്യത്തിനെതിരായ ഒരു ജനാധിപത്യ വേദിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരുന്നു. വ്യക്തികൾക്ക് സ്വന്തം അഭിപ്രായങ്ങൾ നേരിട്ട് പങ്കുവെക്കാനും, വാർത്തകളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും, അധികാരകേന്ദ്രങ്ങള വെല്ലുവിളിക്കാനും സാധിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന ഇടമായിരുന്നു അത്. സോഷ്യൽ മീഡിയയുമായുള്ള മത്സരത്തിൽ ടെലിവിഷൻ മീഡിയ സോഷ്യൽമീഡിയയുടെ വിപണി സൂത്രങ്ങൾ ആവാഹിക്കുന്നതാണ് പിന്നീട് കാണുന്നത്. ഒരു അതിജീവന തന്ത്രം എന്ന നിലയിലാണ് ഇത് സംഭവിക്കുന്നത്.

ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ സോഷ്യൽ മീഡിയയെ പ്രധാനമായും കണ്ടന്റ് മൈനിംഗിനുള്ള സ്രോതസ്സായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. അവിടെ ഉയരുന്ന അഭിപ്രായങ്ങളെയും ട്രെൻഡുകളെയും ചാനൽ ചർച്ചകളുടെ ഇന്ധനമാക്കി മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ ഈ മാറ്റം നിഷ്പക്ഷമല്ല. സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ സങ്കീർണ്ണവും ബഹുസ്വരവുമായ സംവാദങ്ങൾ, ടെലിവിഷൻ ചർച്ചകളിൽ എത്തുമ്പോൾ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ ‘പക്ഷം–പ്രതിപക്ഷം’ ഫ്രെയിമിലേക്കു ചുരുക്കപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ സാമൂഹിക മാധ്യമത്തിലെ വിമർശനാത്മകതയും ചർച്ചാസാധ്യതയും നഷ്ടപ്പെട്ട്, പ്രകോപനാത്മകവും വികാരാധിഷ്ഠിതവുമായ മറ്റൊരു സാധ്യത മുൻനിരയിലേക്കുയരുന്നു.

കൂടാതെ, ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ അൽഗോരിതമിക് സ്വഭാവത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. ട്രോളുകൾ, വൈറൽ ക്ലിപ്പുകൾ, ഹാഷ്‌ടാഗ് രാഷ്ട്രീയം എന്നിവ ഒറ്റതിരിച്ച രീതിയിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ച്, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങളെ തുടർച്ചയായ പ്രതികരണങ്ങളുടെ ഒരു യന്ത്രമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഇതിലൂടെ ആഴമുള്ള സംവാദങ്ങൾക്കുപകരം, ഉടനടി പ്രതികരിക്കേണ്ട, നിലപാട് ഉറപ്പിക്കേണ്ട ഒരു മാനസികാവസ്ഥയാണ് പ്രേക്ഷകരിലും ഉപയോക്താക്കളിലും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്. സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ വിമോചനസാധ്യത ഇതോടെ ഒരു നിയന്ത്രിതപ്രതികരണ വേദിയായി ചുരുങ്ങുന്നു.

ഇതിനുപുറമെ, മുഖ്യധാരാ ചാനലുകൾ സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളെ ‘ജനവികാരം’ എന്ന പേരിൽ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ അതൊരു തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട, എഡിറ്റ് ചെയ്ത വികാരപ്രകടനമാകുന്നു. ഇതുവഴി സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങൾ അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഒരു ഇടമല്ലാതെ, അധികാരവാദങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രതിലോമ ഉപകരണമായി മാറുന്ന അപകടം ഉണ്ടാകുന്നു.

അതിനാൽ മുഖ്യധാരാ ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ സോഷ്യൽ മീഡിയയെ ഉപയോഗിക്കുന്ന രീതി വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്. സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ ജനാധിപത്യസാധ്യത നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ, അതിനെ ടെലിവിഷൻ നാടകീയതയിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന ബോധപൂർവമായ മാധ്യമസാക്ഷരത അനിവാര്യമാണ്.

നിർഭാഗ്യവശാൽ കണ്ടൻ്റ് വാർത്തയാകുന്ന, ഇവൻ്റുകൾ വിശകലനങ്ങളേക്കാൾ പ്രധാനമാകുന്ന സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ ഗുണങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയാണ് ചാനൽ ലോകം ചെയ്യുന്നത്.

വാട്സ്ആപ്പിന്റെ വിശ്വാസ്യത

Facebook, Instagram പോലുള്ള തുറന്ന സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽനിന്ന് അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തമായൊരു ആശയവിനിമയ ഘടനയാണ് വാട്സ് ആപ്പിനുള്ളത്. ഫേസ്ബുക്കിലും ഇൻസ്റ്റാഗ്രാമിലും ഉള്ളടക്കം പൊതുവേദിയിൽ ദൃശ്യമായതും പ്രതികരണങ്ങൾ കണക്കാക്കാവുന്നതുമായിരിക്കുമ്പോൾ, വാട്സ് ആപ്പ് സ്വകാര്യ ഗ്രൂപ്പുകളെയും എൻഡ്–ടു–എൻഡ് എൻക്രിപ്ഷനെയും ആശ്രയിച്ചുള്ള ഒരു അടഞ്ഞ ആശയവിനിമയ സംവിധാനമാണ്. ഈ ‘അടപ്പു’ തന്നെയാണ് രാഷ്ട്രീയ–മത–വർഗ്ഗീയ ധ്രുവീകരണത്തിന് വാട്സ് ആപ്പിനെ അതീവ ഫലപ്രദമായ ഉപകരണമാക്കുന്നത്.

വാട്സ് ആപ്പിലെ പ്രചാരണങ്ങൾ പലപ്പോഴും “വിശ്വാസത്തിന്റെ ശൃംഖല” (chain of trust) വഴിയാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത്. കുടുംബഗ്രൂപ്പുകൾ, സുഹൃത്ത് കൂട്ടായ്മകൾ, നാട്ടുകൂട്ടങ്ങൾ, തീർത്ഥാടന ഗ്രൂപ്പുകൾ, മത–രാഷ്ട്രീയ ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ എത്തുന്ന സന്ദേശങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ സംശയാതീതമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു വാർത്തയോ വീഡിയോയോ ‘അറിയാവുന്ന ഒരാൾ അയച്ചത്’ എന്നതുകൊണ്ടു തന്നെ അതിന് അധിക വിശ്വാസ്യത ലഭിക്കുന്നു. ഇതാണ് അസത്യവാർത്തകൾക്കും അർദ്ധസത്യങ്ങൾക്കും അതിവേഗം വ്യാപിക്കാനുള്ള സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

കൂടാതെ, വാട്സ് ആപ്പിലെ ഉള്ളടക്കം പൊതുവായി പരിശോധിക്കപ്പെടുകയോ തിരുത്തപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. ഫാക്ട്–ചെക്കിംഗിനുള്ള സാധ്യതകൾ വളരെ കുറവാണ്. ഗ്രൂപ്പുകൾക്കുള്ളിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രചരിക്കുന്ന സന്ദേശങ്ങൾ ഒരു “സത്യമെന്ന തോന്നൽ” (illusion of truth) സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് വർഗ്ഗീയവും മതപരവുമായ സന്ദേശങ്ങൾ വികാരാധിഷ്ഠിതമായ ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, യുക്തിപരമായ സംവാദത്തിന് ഇടം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

രാഷ്ട്രീയമായി, വാട്സ് ആപ്പ് മൈക്രോ–ടാർഗറ്റിംഗിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ മാധ്യമമാണ്. പ്രദേശം, ജാതി, മതം, ഭാഷ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ സന്ദേശങ്ങൾ ചെറിയ ഗ്രൂപ്പുകളിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ സാധിക്കുന്നു. ഇതുവഴി പൊതുസമൂഹത്തിൽ തുറന്ന ചർച്ചയില്ലാതെ തന്നെ ധ്രുവീകരണം ആഴപ്പെടുന്നു.

തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ മുതൽ ദൈനംദിന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വരെ വാട്സ് ആപ്പ് രൂപപ്പെടുത്തുന്ന അഭിപ്രായവലയം നിർണായകമാണ്. അതിനാൽ, വാട്സ് ആപ്പിനെ നിഷ്പക്ഷമായ ഒരു സന്ദേശവാഹകനായി മാത്രം കാണാതെ, ശക്തമായ ഒരു സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ ഉപകരണമായി തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്. മീഡിയ സാക്ഷരതയും വിമർശനബുദ്ധിയും ഇല്ലെങ്കിൽ ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം എളുപ്പത്തിൽ പ്രതിലോമ പ്രചാരണങ്ങളുടെ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ ആയുധമായി മാറും.

സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ
ഇലക്ഷൻ രാഷ്ട്രീയം

ആധുനിക ലോകക്രമത്തിൽ തെരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ ഇനി വെറും പാർട്ടി–സ്ഥാനാർത്ഥി മത്സരങ്ങളല്ല; അവ സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങളുടെ ശക്തി നേരിട്ട് പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന രാഷ്ട്രീയ യുദ്ധഭൂമികളാണ്. വൻശക്തി രാജ്യങ്ങളിലെ തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ പോലും സ്വാധീനിക്കാൻ സോഷ്യൽ മീഡിയയ്ക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട് എന്നത്, മാധ്യമസാങ്കേതികവിദ്യ അധികാരത്തിന്റെ പുതിയ രൂപമായി മാറിയെന്നതിന്റെ തെളിവാണ്. അഭിപ്രായ രൂപീകരണം, വൈകാരികമായ ധ്രുവീകരണങ്ങൾ, ഭീതിയും പ്രതീക്ഷയും ഒരുമിച്ച് ഉണർത്തുന്ന നാരേറ്റീവുകൾ—ഇവയെയെല്ലാം സോഷ്യൽ മീഡിയ തെരഞ്ഞെടുപ്പു രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.

Facebook, X, YouTube പോലുള്ള പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ അൽഗോരിതമിക് പ്രചാരണത്തിന്റെ ശക്തിയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഉപയോക്താവിന്റെ താൽപര്യങ്ങൾ, ഭയം, മുൻവിധികൾ എന്നിവ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനനുസരിച്ചുള്ള രാഷ്ട്രീയ ഉള്ളടക്കം നിരന്തരം ഫീഡിൽ എത്തുന്നു. ഇതിലൂടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പു കാലത്ത് വോട്ടർ ഒരു “വിവരബബിളിൽ” (information bubble) കുടുങ്ങുന്നു. വ്യത്യസ്ത നിലപാടുകൾ കാണാനുള്ള സാധ്യത കുറഞ്ഞ്, സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഉള്ളടക്കങ്ങൾ മാത്രമാണ് ദൃശ്യമായിത്തീരുന്നത്.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ ഘടനയ്ക്ക് മറ്റൊരു പ്രത്യേകതയുണ്ട്. ഇവിടെ വൻ പാർട്ടികളും കോർപ്പറേറ്റ് മാധ്യമങ്ങളും മാത്രമല്ല, ഒറ്റയാൾ സോഷ്യൽ മീഡിയ കണ്ടന്റ് ക്രിയേറ്റർമാരും തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഇടപെടുന്നു. പ്രാദേശിക ഭാഷയിൽ, നാട്ടിൻപുറ ശൈലിയിൽ, നേരിട്ടുള്ള ഭാഷയിൽ സംസാരിക്കുന്ന ഈ ക്രിയേറ്റർമാർക്ക് സാധാരണക്കാരുടെ ശബ്ദം എന്ന അധിക വിശ്വാസ്യത ലഭിക്കുന്നു. അവരുടെ വീഡിയോകളും പോസ്റ്റുകളും വലിയ വോട്ട്ബാങ്കുകളെ നിയന്ത്രിക്കില്ലെങ്കിലും, ചെറിയ തോതിൽ അഭിപ്രായമാറ്റം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും—പ്രത്യേകിച്ച് യുവജനങ്ങളിൽ.

ഇവിടെയാണ് തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം. ഒരു വശത്ത്, ആഗോളതലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ അൽഗോരിതം വഴിയാണ് രാഷ്ട്രീയബോധം രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. മറുവശത്ത്, പ്രാദേശികതയിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന വ്യക്തിഗതശബ്ദങ്ങൾ ആധികാരികതയുടെ പേരിൽ സ്വാധീനം നേടുന്നു. രണ്ടും ഒരുപോലെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം എന്ന അവകാശവാദം ഉന്നയിക്കുന്നുവെങ്കിലും, യാഥാർത്ഥത്തിൽ രണ്ടും ധ്രുവീകരണത്തിനും വികാരാധിഷ്ഠിത രാഷ്ട്രീയത്തിനും വഴിയൊരുക്കുന്നു.

അതിനാൽ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തെ ഇന്ന് വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടത് പാർട്ടികളുടെ വാഗ്ദാനങ്ങളിലോ പ്രചാരണയോഗങ്ങളിലോ മാത്രം ഒതുക്കാനാവില്ല. സോഷ്യൽ മീഡിയ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ദൃശ്യത, അദൃശ്യ നിയന്ത്രണം, വ്യക്തിഗത ശബ്ദങ്ങളുടെ ഉയർച്ച- ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ആധുനിക തെരഞ്ഞെടുപ്പു രാഷ്ട്രീയം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ പുതിയ മാധ്യമശക്തിയെ തിരിച്ചറിയാതെയുള്ള രാഷ്ട്രീയ വിശകലനം അപൂർണ്ണമായിരിക്കും.