ഹോമോസാപ്പിയൻസിനെ
അൽഗോരിതം വേട്ടയാടുമ്പോൾ

ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് വരെ നമ്മൾ കണ്ടിരുന്ന ഒരു സ്വപ്നമുണ്ട്;

ഇന്റർനെറ്റ് ലോകത്തെ ഒന്നിപ്പിക്കുമെന്നും, അറിവ് എല്ലാവരിലേക്കും തുല്യമായി ഒഴുകുമെന്നും, ജനാധിപത്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുമെന്നും. എന്നാൽ ഇന്ന് ആ സ്വപ്നം ഒരു പേടിസ്വപ്നമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. നമ്മൾ ഒരു സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം തുറക്കുമ്പോൾ കാണുന്നത് സംവാദങ്ങളല്ല, മറിച്ച് മുന കൂർത്ത വിദ്വേഷവും പടച്ചുവിട്ട നുണകളുമാണ്.

മനുഷ്യൻ തീയിനെ മെരുക്കിയത് ചൂട് കായാനായിരുന്നു, പക്ഷേ അത് കാടിനെ ചുട്ടെരിച്ചു. നാം സോഷ്യൽ മീഡിയയെ കണ്ടെത്തിയത് ലോകത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കാനായിരുന്നു, പക്ഷേ അത് ജനാധിപത്യത്തെയും മനുഷ്യചിന്തയെയും ചുട്ടെരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിരോധാഭാസം ഇതാണ്: വിവരങ്ങൾ വിരൽത്തുമ്പിൽ ലഭ്യമായ കാലത്ത്, മനുഷ്യൻ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ അജ്ഞതയിലേക്കും വിഭജനത്തിലേക്കും കൂപ്പുകുത്തിയിരിക്കുന്നു. നമ്മൾ ലോകത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ നിർമ്മിച്ച നൂലുകൾ കൊണ്ട് നമ്മെത്തന്നെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുന്ന ഒരു വിചിത്രമായ കാലത്താണ് നാം ജീവിക്കുന്നത്.

ഏകദേശം 70,000 വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ്, ഹോമോ സാപ്പിയൻസ് എന്ന ജീവിവർഗ്ഗം ഭൂമിയിൽ ആധിപത്യം ഉറപ്പിച്ചത് 'മിത്തുകൾ' സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള അവരുടെ അസാധാരണമായ കഴിവു കൊണ്ടായിരുന്നു. ദൈവം, രാഷ്ട്രം, പണം എന്നിങ്ങനെ കണ്ണുകൊണ്ട് കാണാൻ കഴിയാത്ത സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ ഒരുമിച്ച് വിശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങിയതോടെ മനുഷ്യർ വലിയ കൂട്ടങ്ങളായി സഹകരിക്കാൻ പഠിച്ചു. ആ സഹകരണമാണ് നമ്മെ കാട്ടിൽ നിന്ന് നഗരങ്ങളിലേക്കും ചന്ദ്രനിലേക്കും എത്തിച്ചത്.

എന്നാൽ, 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നാം ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് മിത്തുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നത് മനുഷ്യരല്ല, മറിച്ച് സിലിക്കൺ ചിപ്പുകളിൽ ഉറങ്ങുന്ന അൽഗോരിതങ്ങളാണ്. നാം നിർമ്മിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ നമ്മെത്തന്നെ തിരിച്ചുകൊത്താൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യം സംവാദങ്ങളുടെ തുറന്ന ഇടമായിരിക്കുമെന്ന് നാം സ്വപ്നം കണ്ടു, എന്നാൽ ഇന്ന് നാം വസിക്കുന്നത് അൽഗോരിതങ്ങൾ നിർമ്മിച്ച വിദ്വേഷത്തിന്റെ തടവറകളിലാണ്.

അൽഗോരിതം: പുതിയ ദൈവം

യുവൽ നോവ ഹരാരിയുടെ നിരീക്ഷണത്തിൽ, ചരിത്രത്തിലാദ്യമായി മനുഷ്യൻ ഒരു 'ഹാക്കബിൾ അനിമൽ' (Hackable Animal) ആയി മാറിയിരിക്കുന്നു. മുൻകാലങ്ങളിൽ സ്വേച്ഛാധിപതികൾക്ക് നിങ്ങളുടെ ശരീരം തടവിലാക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നു, എന്നാൽ നിങ്ങളുടെ ചിന്തകൾ അവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്നില്ല.

ഇന്ന് സ്ഥിതി മാറി. മെറ്റ (Meta) അല്ലെങ്കിൽ എക്സ് (X) പോലുള്ള പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലെ അൽഗോരിതങ്ങൾക്ക് നിങ്ങളെ നിങ്ങളേക്കാൾ നന്നായി അറിയാം. നിങ്ങൾ ഏതുതരത്തിലുള്ള ദൃശ്യങ്ങളിലാണ് കൂടുതൽ നേരം നോക്കി നിൽക്കുന്നത്, ഏത് വാചകമാണ് നിങ്ങളുടെ രക്തസമ്മർദ്ദം കൂട്ടുന്നത്, ഏത് രാഷ്ട്രീയക്കാരന്റെ പ്രസംഗമാണ് നിങ്ങളുടെ ഉള്ളിലെ പക ഉണർത്തുന്നത് എന്നെല്ലാം ഈ പ്രോഗ്രാമുകൾക്ക് കൃത്യമായ കണക്കുണ്ട്.

സോഷ്യൽ മീഡിയ ഒരു ജനാധിപത്യവേദിയാകുമെന്ന് നാം കരുതിയിടത്താണ് പിഴച്ചത്. ജനാധിപത്യം നിലനിൽക്കുന്നത് 'യുക്തിസഹമായ സംവാദങ്ങളിലാണ്'. എന്നാൽ സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് 'എൻഗേജ്‌മെന്റ്' (Engagement) എന്ന ഒറ്റ ലക്ഷ്യത്തിലാണ്. പുരോഗമനപരമായ ആശയങ്ങളോ ശാസ്ത്രീയമായ സംവാദങ്ങളോ അല്ല മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സമയം ഫോണിന് മുന്നിൽ തളച്ചിടുന്നത്, മറിച്ച് കോപവും വിദ്വേഷവുമാണെന്ന് അൽഗൊരിതങ്ങൾ പഠിച്ചെടുത്തു കഴിഞ്ഞു.

ഒരു നുണ സത്യത്തേക്കാൾ പത്തിരട്ടി വേഗത്തിൽ പടരുമ്പോൾ, ആ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമിന് കൂടുതൽ ലാഭം ലഭിക്കുന്നു. ലാഭത്തിന് മുന്നിൽ ജനാധിപത്യം ഒരു ചെറിയ തടസ്സം മാത്രമാണ്. ഇവിടെ നമ്മുടെ 'സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛാശക്തി' (Free Will) എന്നത് ഒരു മിഥ്യയാണ്; നമ്മൾ കാണുന്നത് നമ്മൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതല്ല, മറിച്ച് നമ്മെക്കൊണ്ട് കാണിക്കാൻ അൽഗൊരിതം തീരുമാനിക്കുന്നവയാണ്.

ദൃശ്യസംസ്കാരം:
സഹാനുഭൂതിയുടെ 'ഡിജിറ്റൽ ശവപ്പറമ്പ്'

മനുഷ്യന്റെ 'നോട്ടം' മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പഴയകാലത്ത് ഒരു മരണം കാണുന്നത് അഗാധമായ ദുഃഖത്തിന് കാരണമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് നമ്മുടെ മുഖ്യധാരാ വാർത്താ ചാനലുകൾ സി.സി.ടി.വി ദൃശ്യങ്ങളെ ഒരു വിനോദമായി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. അപകടങ്ങൾ, മരണങ്ങൾ, ക്രൂരമായ മർദ്ദനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ദൃശ്യങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചു കാണുമ്പോൾ നമ്മുടെ തലച്ചോറിലെ 'സഹാനുഭൂതി' (Empathy) പതിയെ മരവിച്ചുപോകുന്നു. ഇതിനെ 'ഡീസെൻസിറ്റൈസേഷൻ' (Desensitization) എന്ന് വിളിക്കാം.

ഒരു മനുഷ്യൻ ചോരവാർന്നു കിടക്കുന്നത് കാണുമ്പോൾ ഓടിച്ചെന്നു സഹായിക്കുന്നതിന് പകരം ഫോൺ എടുത്ത് വീഡിയോ പകർത്താൻ ഒരാളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത് ഈ പുതിയ ദൃശ്യസംസ്കാരമാണ്. വാർത്താചാനലുകളെ സംബന്ധിച്ച് ഈ ദൃശ്യങ്ങൾ റേറ്റിംഗ് കൂട്ടിത്തരുന്ന 'കണ്ടന്റ്' മാത്രമാണ്. ദൃശ്യങ്ങൾ സത്യത്തിനായുള്ള തിരച്ചിലല്ല, മറിച്ച് കാഴ്ചക്കാരെ സ്ക്രീനിൽ തളച്ചിടാനുള്ള വെറുമൊരു വിൽപനച്ചരക്ക് (Commodity) മാത്രമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇത് മനുഷ്യരെ പൗരർ എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് വെറുമൊരു നിരീക്ഷകരായി ചുരുക്കുന്നു. സഹാനുഭൂതി ഇല്ലാത്ത ഒരു സമൂഹം ഏകാധിപത്യത്തിന് വളരാൻ ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ മണ്ണാണ്.

സൈബർ ഫാഷിസത്തിന്റെ പുതിയ കാലാൾപ്പടകൾ

രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ ഇന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് സൈബർ വിങ്ങുകൾ എന്ന അദൃശ്യ സൈന്യത്തിലൂടെയാണ്. ഇവിടെ സംവാദമില്ല, പകരം 'ഡിജിറ്റൽ ലിഞ്ചിംഗ്' (Digital Lynching) മാത്രമേയുള്ളൂ. തങ്ങളുടേതല്ലാത്ത അഭിപ്രായം പറയുന്ന എല്ലാവരെയും ഇല്ലാതാക്കിക്കളയുക എന്നതാണ് ഇവരുടെ നയം. സൈബർ ഇടങ്ങളിൽ ഇന്ന് സഹിഷ്ണുത എന്നത് ഒരു ബലഹീനതയാണ്. വിയോജിപ്പിന്റെ നേർത്ത ശബ്ദം പോലും ആൾക്കൂട്ട ആക്രമണങ്ങളിലൂടെ നിശ്ശബ്ദമാക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ ആക്രമണങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഇരകൾ സ്ത്രീകളാണ്. ഒരു സ്ത്രീ രാഷ്ട്രീയമായ വിയോജിപ്പ് പ്രകടിപ്പിച്ചാൽ, അവളുടെ വാദങ്ങളെ നേരിടുന്നതിന് പകരം അവളെ ലൈംഗികമായി അധിക്ഷേപിക്കുക എന്നതാണ് ഈ സംഘങ്ങളുടെ പ്രാഥമിക തന്ത്രം. അധികാരത്തിലിരിക്കുന്ന പാർട്ടികൾ ഈ സൈബർ ഗുണ്ടകളെ തള്ളിപ്പറയാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?

കാരണം, ഈ ആൾക്കൂട്ടമാണ് തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ പ്രൊപ്പഗാൻഡ നിർമ്മിക്കുന്നത്. സൈബർ സംഘത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് മറുഭാഗത്തുനിന്ന് സംരക്ഷണം ലഭിക്കുന്നത് ഒരു ക്രൂരമായ വിരോധാഭാസമാണ്; ഒന്നുകിൽ നീ ഞങ്ങളുടെ ഭാഗമായി നിന്ന് മറ്റുള്ളവരെ അധിക്ഷേപിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ നീ അധിക്ഷേപിക്കപ്പെടാൻ തയ്യാറെടുക്കുക - ഇതാണ് ഈ വ്യവസ്ഥ മുന്നോട്ട് വെക്കുന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പ്.

വാട്സ്ആപ്പ്:
വിഷം വിതയ്ക്കുന്ന
'സമാന്തര ലോകം'

ഫെയ്‌സ്ബുക്കിനേക്കാൾ അപകടകരമാണ് വാട്സ്ആപ്പ്. കാരണം അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് നമ്മുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത സുഹൃത്തുക്കൾക്കും കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കും ഇടയിലാണ്. അവിടെ വരുന്ന ഒരു സന്ദേശം, അത് എത്ര വലിയ നുണയാണെങ്കിലും, നിങ്ങൾക്ക് വിശ്വാസ്യതയുള്ള ഒരാൾ അയക്കുന്നതുകൊണ്ട് നമ്മൾ അത് വേഗം വിശ്വസിക്കുന്നു. 'എൻഡ്-ടു-എൻഡ് എൻക്രിപ്ഷൻ' എന്ന സ്വകാര്യതയുടെ മറവിൽ വാട്സ്ആപ്പ് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ നുണഫാക്ടറിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

വർഗ്ഗീയ ധ്രുവീകരണത്തിനും രാഷ്ട്രീയ നുണപ്രചാരണങ്ങൾക്കും വാട്സ്ആപ്പ് നൽകുന്ന സൗകര്യം മറ്റൊന്നിനും നൽകാനാവില്ല. മുഖ്യധാരാ മാധ്യമങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യാത്ത 'രഹസ്യ സത്യങ്ങൾ' എന്ന പേരിൽ വരുന്ന സന്ദേശങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിയെ തകർക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മുൻവിധികളെയും ഭയത്തെയും ആയുധമാക്കാൻ ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള ഇടമാണിത്. ഓരോ കുടുംബ ഗ്രൂപ്പും ഓരോ പ്രൊപ്പഗാൻഡ സെല്ലുകളായി മാറുന്ന കാഴ്ചയാണിന്ന് നാം കാണുന്നത്.

തെരഞ്ഞെടുപ്പും ഡിജിറ്റൽ കോളനിവൽക്കരണവും

ലോകക്രമത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വൻശക്തി രാജ്യങ്ങളിലെ തെരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ ഇന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നത് വോട്ടർമാരല്ല, മറിച്ച് ഡാറ്റാ അനലിറ്റിക്സ് കമ്പനികളാണ്. കേംബ്രിഡ്ജ് അനലിറ്റിക്ക (Cambridge Analytica) നമുക്ക് കാണിച്ചുതന്നത് എങ്ങനെയാണ് വോട്ടർമാരുടെ ഉപബോധമനസ്സിനെ സ്വാധീനിച്ച് തെരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലങ്ങൾ അട്ടിമറിക്കാം എന്നാണ്. ഇന്ത്യയിലും ഇതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ നാം കാണുന്നു.

എങ്കിലും ഒരു ചെറിയ പ്രതീക്ഷയുടെ കിരണമുള്ളത് ഒറ്റയാൾ പോരാട്ടം നടത്തുന്ന സോഷ്യൽ മീഡിയ കണ്ടന്റ് ക്രിയേറ്റർമാരിലാണ്. വൻകിട മാധ്യമങ്ങൾ അധികാരത്തെ ഭയന്ന് മാറിനിൽക്കുമ്പോൾ, ചില വ്യക്തികൾ ഭരണകൂടത്തിന്റെ നുണകളെ തുറന്നുകാട്ടുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കഴിഞ്ഞ തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ ഇത്തരം ക്രിയേറ്റർമാർ ചെലുത്തിയ സ്വാധീനം ചെറുതല്ല. പക്ഷേ, ഇവിടെയും ഒരു ചതിക്കുഴിയുണ്ട്. ഇത്തരം ക്രിയേറ്റർമാരും അന്തിമമായി അൽഗോരിതങ്ങളുടെ കരുണയിലാണ് കഴിയുന്നത്. അവരുടെ വീഡിയോകൾ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തണോ വേണ്ടയോ എന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നത് സിലിക്കൺ വാലിയിലെ അൽഗോരിതങ്ങളാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഇതൊരു ശാശ്വതമായ പരിഹാരമല്ല.

മുഖ്യധാരാ മാധ്യമങ്ങളുടെ കൂട്ട ആത്മഹത്യ

വാർത്താ ചാനലുകൾ ഇന്ന് സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ പിന്നാലെ പായുകയാണ്. സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ എന്ത് 'ട്രെൻഡ്' ആകുന്നുവോ അത് വാർത്തയായി മാറുന്നു. ഇവിടെ 'എഡിറ്റോറിയൽ ജഡ്ജ്‌മെന്റ്' എന്നൊന്ന് ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു. ചാനലുകൾ തന്നെ സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ വിദ്വേഷം ഏറ്റെടുത്ത് ആഘോഷിക്കുന്നു. ഇത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ നാലാം തൂണിന്റെ തകർച്ചയാണ്. മാധ്യമങ്ങൾ സ്വയം ഒരു സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമായി തരംതാഴുമ്പോൾ, സത്യം എന്ന വാക്കിന് അർത്ഥമില്ലാതാകുന്നു. ലാഭം മാത്രം ലക്ഷ്യം വെക്കുന്ന ഈ മാധ്യമസംസ്കാരം സമൂഹത്തെ വലിയൊരു ഇരുട്ടിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്.

എങ്ങോട്ടാണ് നമ്മൾ?

ഹരാരി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നത് പോലെ, ഭാവിയിൽ നമ്മെ ഭരിക്കുക മനുഷ്യരായിരിക്കില്ല, മറിച്ച് ഡാറ്റാബേസുകളായിരിക്കും. വിവരങ്ങൾ വിരൽത്തുമ്പിലുള്ളത് നമ്മെ സ്വതന്ത്രരാക്കുമെന്നാണ് നമ്മൾ കരുതിയത്, എന്നാൽ ആ വിവരങ്ങളുടെ അതിപ്രസരം നമ്മെ കൂടുതൽ അടിമകളാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു.

സാങ്കേതികവിദ്യയെ നമുക്ക് തടയാനാവില്ല, പക്ഷേ അതിനെ തിരിച്ചറിയാൻ നമുക്ക് സാധിക്കണം. നമ്മുടെ ചിന്തകളെ ഹാക്ക് ചെയ്യാൻ വിട്ടുകൊടുക്കണോ അതോ മനുഷ്യനായി അവശേഷിക്കണോ എന്ന് തീരുമാനിക്കേണ്ടത് നമ്മളാണ്. സഹാനുഭൂതിയും യുക്തിയും കൈമോശം വരാത്ത ഒരു സമൂഹത്തിന് മാത്രമേ ഈ ഡിജിറ്റൽ സർവാധിപത്യത്തെ അതിജീവിക്കാൻ കഴിയൂ.

എങ്കിലും, പ്രത്യാശയുടെ ചില വിത്തുകൾ ബാക്കിയുണ്ട്...

ഇത്രയേറെ ഇരുൾ നിറഞ്ഞ ഒരു ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത് നമുക്ക് ഇനി എന്തുചെയ്യാൻ കഴിയും എന്ന ചോദ്യം ബാക്കിയാകുന്നു. അൽഗോരിതങ്ങളുടെ ഈ മാന്ത്രികവലയിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായും പുറത്തു കടക്കുക എന്നത് അസാധ്യമായിരിക്കാം, പക്ഷേ നമ്മുടെ 'ബോധം' തിരിച്ചുപിടിക്കുക എന്നത് സാധ്യമാണ്. നാം പടുത്തുയർത്തിയ ഈ ഡിജിറ്റൽ സാമ്രാജ്യത്തിൽ നമുക്ക് ഇനിയും ചില പ്രതിരോധങ്ങൾ തീർക്കാം:

അതിൽ ആദ്യം നമുക്ക് ഉണ്ടാക്കേണ്ടത് ഡിജിറ്റൽ അവബോധമാണ്. (Digital Mindfulness): ഒരു സന്ദേശം കാണുമ്പോഴോ വീഡിയോ കാണുമ്പോഴോ നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വികാരം എന്താണെന്ന് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ് ഒന്നാമത്തെ വഴി. അത് നമ്മെ പ്രകോപിപ്പിക്കാനാണോ അതോ സങ്കടപ്പെടുത്താനാണോ ശ്രമിക്കുന്നത്? ആ തിരിച്ചറിവുണ്ടായ നിമിഷം അൽഗോരിതത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് നിങ്ങൾ സ്വതന്ത്രനായിക്കഴിഞ്ഞു. വിവരങ്ങളെ വിവേചനബുദ്ധിയോടെ (Critical Thinking) സമീപിക്കുക എന്നത് ഈ കാലത്തെ ഏറ്റവും വലിയ പോരാട്ടമാണ്.

രണ്ടാമത് വേണ്ടത് സഹാനുഭൂതിയുടെ വീണ്ടെടുപ്പാണ്. സ്ക്രീൻ ദൃശ്യങ്ങൾ പിക്സലുകളല്ല, മറിച്ച് തത്സമയ മനുഷ്യജീവിതങ്ങളാണെന്ന ബോധ്യം നമുക്കുണ്ടാകണം. അപകടസ്ഥലത്ത് ക്യാമറ ഉയർത്തുന്നതിന് മുൻപ് സഹായത്തിനായി കൈനീട്ടുന്ന ഒരു മനസ്സിലേക്ക് നമുക്ക് മടങ്ങാം. യന്ത്രങ്ങൾക്കോ അൽഗോരിതങ്ങൾക്കോ അനുകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരേയൊരു വികാരം സഹാനുഭൂതിയാണ്. അത് കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നിടത്തോളം നാം യന്ത്രങ്ങളായി മാറില്ല.

മന്നൊന്ന്, ഡിജിറ്റൽ ഹൈജീൻ (Digital Hygiene) ആണ്. നമ്മുടെ സ്ക്രീൻ സമയം കുറയ്ക്കാനും, യഥാർത്ഥ ലോകത്തെ മനുഷ്യരുമായി സംവദിക്കാനും സമയം കണ്ടെത്തുക. അൽഗോരിതങ്ങൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾക്ക് പുറത്ത് വലിയൊരു ലോകമുണ്ടെന്നും, അവിടെ മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ ഉടലെടുക്കുന്നത് ഡാറ്റാബേസുകൾ കൊണ്ടല്ലെന്നും നാം ഓർക്കണം.

ഇരുൾ എത്ര കനത്തതാണെങ്കിലും ഒരു ചെറിയ മെഴുകുതിരി നാളത്തിന് അതിനെ ഭേദിക്കാൻ കഴിയും. അൽഗോരിതങ്ങൾ വേട്ടയാടുമ്പോഴും, നമ്മുടെ ചിന്തകളെയും വികാരങ്ങളെയും ആർക്കും ഹാക്ക് ചെയ്യാൻ വിട്ടുകൊടുക്കില്ലെന്ന മനുഷ്യസഹജമായ വാശിയിലാണ് നമ്മുടെ പ്രത്യാശ. നാം വെറുമൊരു ചരക്കല്ലെന്നും, ചിന്തിക്കുന്ന മനുഷ്യനാണെന്നുമുള്ള തിരിച്ചറിവാണ് വരാനിരിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ യുദ്ധങ്ങളിലെ നമ്മുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആയുധം.